Η κοσμική αρχιτεκτονική στη νεότερη περίοδο

Το Βαρόσι της Φλώρινας, στη θέση όπου βρίσκεται η ομώνυμη συνοικία της σύγχρονης πόλης, αποτελεί εξέλιξη του πρώτου οικιστικού πυρήνα που διαμορφώνεται έξω από την ακρόπολη του αρχαίου οικισμού. Αναπτύσσεται αριστερά και δεξιά του ποταμού Σακουλέβα, ο οποίος μέχρι τα μέσα του 19ου αιώνα αποτελεί τον βασικό άξονα της πολεοδομικής οργάνωσης της Φλώρινας και το κυρίαρχο στοιχείο στις περιγραφές των περιηγητών. Το 1881, στο σύνολο των 11.000 κατοίκων, οι 6.500 είναι οθωμανοί και οι 4.500 χριστιανοί, οι οποίοι συνεχίζουν να κατοικούν σε διακριτές συνοικίες. Επαναλαμβάνεται και εδώ το μοντέλο της βαλκανικής πόλης της περιόδου της Τουρκοκρατίας: πολυκεντρική οργάνωση, σε εθνικοθρησκευτικές συνοικίες, όπου η περιοχή της αγοράς αποτελεί κοινόχρηστο χώρο συνάντησης και συναλλαγής. Η τοπογραφία της Φλώρινας, στην τελευταία περίοδο της Τουρκοκρατίας, είναι γνωστή. Η πόλη είναι οργανωμένη σε πέντε μεγάλες μουσουλμανικές συνοικίες και σε εννέα χριστιανικές συνοικίες, οι οποίες είναι πολύ μικρότερες σε έκταση. Ειδικότερα καταγράφονται με λεπτομέρεια οι οθωμανικές συνοικίες:

1. Χαμζά Μπέη

2. Τζαμί Αττίκ

3. Κιατήπ Μπέη

4. Καλπουρτζή και

5. Μπαλή Σου Μπασή ή Παλή Σου Πασά,

καθώς και οι ορθόδοξες χριστιανικές συνοικίες:

1. Βαρόσι

2. Αλβανική

3. Αρμεντοσκαλίδων

4. Αιγυπτιακή

5. Βοειδομαχαλάς

6. Σολάκ-Τσεσμέ- Τσουκούρ

7. Αγγειοπλαστών

8. Άνω Τσιφλίκι και

9. Κάτω Τσιφλίκι.

Η πολεοδομική χάραξη της Φλώρινας ακολουθεί την χαρακτηριστική οργάνωση των οικιστικών συνόλων του βαλκανικού χώρου αυτής της περιόδου: δρόμοι στενοί που ποτέ δεν ακολουθούν την ευθεία γραμμή, ούτε έχουν σ' όλο το μήκος τους το ίδιο πλάτος, διαπλατύνσεις στο σημείο συνάντησης των δρόμων με τη δημιουργία μικρών πλατωμάτων, δρόμοι που οδηγούν σε αδιέξοδα. Κάθε μουσουλμανική συνοικία έχει περισσότερα από ένα τεμένη σε πλατείες ή διασταυρώσεις δρόμων. Οι χριστιανοί έχουν την εκκλησία του Αγίου Γεωργίου (1835) έξω από την πόλη και την εκκλησία του Αγίου Παντελεήμονα κοντά στην αγορά (πλατεία Ερμού). Οι παραποτάμιοι δρόμοι, με συνεχή συνήθως δόμηση, σηματοδοτούν την αστικότητα του χώρου, ενώ παράλληλα συγκεντρώνουν τις βασικές λειτουργίες της Φλώρινας, ως πρωτεύουσας του ομώνυμου καζά. Από τα τέλη του 19ου αιώνα, ο δεύτερος σημαντικός άξονας οργάνωσης της πόλης, η οδός Μεγάλου Αλεξάνδρου, διευρύνεται και ευθυγραμμίζεται τμηματικά, αποκτώντας ιδιαίτερη σημασία με τη μεταφορά εδώ της εμπορικής δραστηριότητας, ενώ είναι φανερή η διάθεση της τουρκικής διοίκησης για εκσυγχρονισμό της πόλης.

Στη Φλώρινα κυριαρχούν τα ξύλινα σπίτια βαλκανικού τύπου, τα περισσότερα αραιοκτισμένα μέσα σε κήπους, όπου ο ανοικτός τύπος κάτοψης με την παράθεση δωματίων και την επικοινωνία μέσα από χαγιάτι, συνυπάρχει με την κλειστή τριμερή συμμετρική διάταξη του β' μισού του 19ου αιώνα. Μία πρώτη επίδραση από τον πρώιμο αθηναϊκό κλασικισμό αναγνωρίζεται στα ξύλινα διακοσμητικά στοιχεία των εξωτερικών όψεων των συμμετρικά οργανωμένων κτηρίων (ψευδοπαραστάδες, κορνίζες και γείσα, πλαίσια ανοιγμάτων, τριγωνικό αέτωμα απόληξης). Ακολουθεί η μεταφορά των μορφολογικών αυτών στοιχείων από το ξύλο στο επίχρισμα, καθώς η σύνθεση έχει τώρα σαφέστερη αναφορά στα αθηναϊκά πρότυπα.

Ωστόσο, από τα τέλη του 19ου αιώνα, παρατηρείται μία τάση για ανανέωση του δογματικού μορφολογικού περιεχομένου του νεοκλασικισμού της Φλώρινας, που εκδηλώνεται με την προσφυγή στον χώρο των αυθεντικών προτύπων του εκλεκτικισμού, των αναγεννησιακών και των μανιεριστικών. Παρά τις διακριτικές εκλεκτικές αποκλίσεις των ρυθμολογικών στοιχείων, το σύνολο είναι εμφανώς πειθαρχημένο στην αυστηρή γεωμετρία του παραδοσιακού κλασικισμού, με τη σταθερή διαίρεση της όψης σε τρία μέρη και την οργάνωση των ανοιγμάτων σε κατακόρυφους άξονες. Η απλούστερη αυτή τριμερής διάρθρωση, με την κεντρική είσοδο και τον εξώστη αντίστοιχα στον όροφο, αποτελεί ένα βασικό και επαναλαμβανόμενο μοντέλο, που διατηρήθηκε ως την οψιμότερη φάση του κλασικισμού, των αρχών του 20ού αιώνα.

(Το Γυμνάσιο Φλώρινας, 1925)

Τα δημόσια κτήρια αυτής της περιόδου οργανωμένα στη μορφολογική τους λεπτομέρεια με όμοιο τρόπο με τα ιδιωτικά, διαφοροποιούνται ως προς τη συνολική τους διατύπωση. Ειδικότερα τα δημόσια κτήρια της ελληνικής κοινότητας [Μητροπολιτικό Μέγαρο (1902), Παρθεναγωγείο (1908)], τυπολογικές εκφράσεις του συμμετρικού τύπου, διαφοροποιούνται, καθώς κινούνται στο πνεύμα του νεοαναγεννησιακού ρυθμού, ενώ τα κτήρια της οθωμανικής διοίκησης [Διοικητήριο (1881), κτήριο διοίκησης του στρατώνα (1890)] εντάσσονται στον τύπο των δημόσιων κτηρίων, όπως δια¬μορφώνεται ήδη από τον 18ο αιώνα, ενώ παράλληλα συγκλίνουν σε κλασικιστικές εκφράσεις.

Η Φλώρινα, με την απελευθέρωση της το 1912, εντάσσεται στο πλέγμα των βορειοελλαδικών αστικών κέντρων, που αναπτύσσονται ιδιαίτερα μετά τη διαμόρφωση των νέων συνόρων. Στη μεσοπολεμική περίοδο η οικονομική και κοινωνική δομή της πόλης σταδιακά μεταβάλλεται και παράλληλα μετασχηματίζεται η οργάνωση του χώρου της. 0 νέος διοικητικός ρόλος της Φλώρινας, ως πρωτεύουσας ευρύτερης περιφέρειας μέχρι το 1940 (σημερινοί νομοί Φλώρινας-Καστοριάς), σε συνδυασμό με την ιδιόμορφη θέση της επάνω στην Εγνατία οδό και στο σιδηροδρομικό δίκτυο Θεσσαλονίκης-Μοναστηρίου, η νέα πληθυσμιακή σύνθεση με την έλευση προσφύγων, αρχικά από το Μοναστήρι και την Κορυτσά και αργότερα από τη Μ. Ασία, μετά την ανταλλαγή των πληθυσμών και την οριστική αναχώρηση των οθωμανών το 1924, ο επανασχεδιασμός της πόλης στα 1918-1919 και η ανοικοδόμηση του μεγαλύτερου τμήματος της στο Μεσοπόλεμο, κυρίως με την οικονομική συμβολή των μεταναστών της Αμερικής, η ανέγερση δημόσιων κτηρίων και η αστικοποίηση του χώρου, είναι καθοριστικοί παράγοντες για το νέο πρόσωπο της εκσυγχρονισμένης πόλης.

Ειδικότερα, το νέο σχέδιο «εξωραϊσμού» της Φλώρινας, με τις τροποποιήσεις και τις επεκτάσεις που ακολούθησαν, αποτελεί αντιπροσωπευτικό παράδειγμα των πολεοδομικών ρυθμίσεων των αστικών κέντρων του βορειοελλαδικού χώρου μετά την ένταξη τους στο ελληνικό κράτος. Χαρακτηριστική είναι η πλήρης διάλυση της παλαιάς πολυπυρηνικής δομής της πόλης και η αντικατάσταση της από την ενιαία μονοκεντρική πόλη, στο πλαίσιο μίας προσπάθειας «εξωραϊσμού» και προσαρμογής στα δυτικά πρότυπα.

Το «project d' embellissment» της Φλώρινας, έργο του Γάλλου τοπογράφου Alfredo Lequillon (1918-1919), επιτυγχάνεται με διαπλατύνσεις και ευθυγραμμίσεις των δρόμων του υπάρχοντος πολεοδομικού ιστού, ενώ η επέκταση της πόλης προς την πεδιάδα χαρακτηρίζεται από ελευθερία στον σχεδιασμό και σαφείς επιδράσεις από τον επανασχεδιασμό της Θεσσαλονίκης μετά την πυρκαγιά του 1917. Η παρουσία του ποταμού Σακουλέβα εξακολουθεί να είναι σημαντική για την ανασυγκρότηση της πόλης, καθώς διατηρείται η επιμήκης γραμμική ανάπτυξη με βασικές αρτηρίες, την παραποτάμια λεωφόρο και την οδό Μεγάλου Αλεξάνδρου με την προέκταση της Παύλου Μελά. Παράλληλη πορεία ακολουθεί και η περιφερειακή λεωφόρος διαμορφώνοντας το βόρειο όριο του σχεδίου. Ο χαρακτηρισμός "Boulevart" του παραποτάμιου δρόμου στο Βαρόσι, σηματοδοτεί τον χώρο αναψυχής της πόλης, ενώ η οδός Μεγάλου Αλεξάνδρου συγκεντρώνει σχεδόν αποκλειστικά την εμπορική δραστηριότητα. Ωστόσο, το διοικητικό κέντρο της Φλώρινας παραμένει στην αρχική του θέση, καθώς το δικαστικό και νομαρχιακό μέγαρο με το κτήριο των φυλακών οργανώνονται γύρω από την πλατεία Δικαιοσύνης, ενώ το Δημαρχείο βρίσκεται σε μικρή απόσταση.

Με τον περιορισμό της επέκτασης της πόλης προς την πεδιάδα, ορθογωνικά τετράγωνα διαμορφώνονται στη βόρεια και ανατολική ζώνη και οδηγούν στην απλοποίηση του συνολικού σχεδίου, το 1924. Στη θέση της αρχικής επέκτασης της πόλης αναπτύσσεται η περιοχή του Σιδηροδρομικού Σταθμού, το 1931, και παράλληλα σχεδιάζεται το δημοτικό πάρκο. Στη βόρεια ζώνη, την ίδια περίοδο, αρχίζουν να κτίζονται οι προσφυγικοί συνοικισμοί, οι οποίοι από το 1933 και μετά εντάσσονται σταδιακά στο σχέδιο της πόλης.

Στην πρώτη δεκαετία του Μεσοπολέμου, είναι φανερή η χαρακτηριστική αμηχανία, όσον αφορά στη στιλιστικήδιατύπωση του έργου.Συχνά γίνεται επιστροφή στο «ευπρεπές» κλασικιστικό ύφος, αλλά είναι σαφής η προτίμηση προς το εκλεκτικό ύφος της Beaux-Arts, ενώ στα μέσα της δεκαετίας του '20 εμφανίζονται με καθυστέρηση, τα πρώτα δείγματα βιεννέζικου secession-σχηματοποιημένη έκφραση του art-nouveau. Η συνύπαρξη στοιχείων του νεωτεριστικού αυτού κινήματος των αρχών του αιώνα με στοιχεία των ρυθμών του παρελθόντος, οδήγησε σε μία μορφή νεοεκλεκτικισμού.

Στη δεκαετία του '30 διακρίνεται μία προσπάθεια ανανέωσης του αρχιτεκτονικού λεξιλογίου μέσα από την art-deco μορφολόγηση, ενώ παράλληλα συνεχίζονται η κλασικιστική παράδοση με απλοποιημένες μορφές (μοντέρνος κλασικισμός), καθώς και εκφράσεις της «γραφικής» αρχιτεκτονικής, στο πλαίσιο του πνεύματος της μορφοκρατίας που διεκδικεί μέχρι και τη δεκαετία του '30 τον «επίσημο» τόνο της αρχιτεκτονικής έκφρασης.

(Το κτίριο του ΤΕΙ Φλώρινας (1929-32), ένα δείγμα του «μοντέρνου» κλασικισμού στην πόλη)

Ωστόσο, ανεξάρτητα από τη μορφολογική επένδυση των κτηρίων στην περίοδο του Μεσοπολέμου, χρησιμοποιείται με σχολαστικότητα ο κλασικιστικός κάνναβος στην πρόσοψη, ενώ η εφαρμογή του συμμετρικού τύπου συνεχίζεται χωρίς ιδιαίτερες μεταλλαγές στη δεκαετία του '20, για να περιοριστεί την επόμενη δεκαετία στον τριμερισμό της κάτοψης στη ζώνη της πρόσοψης στη συνεχή δόμηση, ενώ εξακολουθεί να οργανώνει τις περισσότερες φορές τον εσωτερικό χώρο των μονοκατοικιών.

(Φλώρινα. Η πλατεία Ομονοίας στην περίοδο του Μεσοπολέμου. Κλασσικιστικές συνθέσεις κτιρίων συνυπάρχουν με Art Deco συνθέσεις, δίνοντας το νέο πρόσωπο της εκσυγχρονισμένης πόλης)

Όσον αφορά στα δημόσια κτήρια αυτής της περιόδου, διατηρείται σχεδόν πάντοτε η κλασική συμμετρική οργάνωση στην πρόσοψη, χαρακτηριστική αυτών των κτηρίων ήδη από τον 19ο αιώνα, με την ελαφρά προεξοχή των άκρων και του μεσαίου τμήματος, όπου η κεντρική είσοδος σηματοδοτείται με πρόπυλο και παράλληλη διαμόρφωση εξώστη στον όροφο [Ορφανοτροφείο Αρρένων (1927), Γ' Δημοτικό Σχολείο (1929), Γεωργική Σχολή (1929-1932), Οικοκυρική Σχολή (1932-1933), Νοσοκομείο (1931-1939)]. Ωστόσο τα κτήρια αυτά διαφοροποιούνται ως προς την αρχιτεκτονική τους έκφραση, καθώς ο παραδοσιακός ή ο μοντέρνος κλασικισμός και το art-deco, χρησιμοποιούνται για τη μορφολογική τους επένδυση και συντελούν σ' αυτή τη διαφοροποίηση. Εξαίρεση αποτελεί το κτήριο της Εθνικής Τράπεζας (1930-1931), το οποίο εκφρασμένο σε νεοβυζαντινό ρυθμό με επιδράσεις από το βιεννέζικο secession, επαναλαμβάνει το διαχρονικό μοντέλο της τυπολογίας των κτηρίων των τραπεζών. Παράλληλα, οι κτηριακές εγκαταστάσεις του Σιδηροδρομικού Σταθμού του 1931 (υπνωτήριο, κατοικία κλειδούχου, αποθήκες), με κλασικιστικές αποδόσεις στις εξωτερικές όψεις, αποτελούν επανάληψη τύπων των ειδικών αυτών κτηρίων, που κατασκευάζονται ήδη από το τέλος του 19ου αιώνα στην ευρύτερη περιοχή. Κλασικιστικές συνθέσεις με εκλεκτικιστική διάθεση χαρακτηρίζουν τα κτήρια της πόλης του Αμυνταίου, καθώς βρίσκεται στην άμεση σφαίρα επιρροής της αρχιτεκτονικής της Φλώρινας. Αντίθετα, τα συμμετρικά εκλεκτικιστικά «αστικά παλάτια» του Ακρίτα (Μπούφι), ακολουθούν πρότυπα σχεδίων μεταναστών από την Αμερική και την Αυστραλία.

Νεοκλασικές επιδράσεις αναγνωρίζονται με σαφήνεια στην περίφημο «Μοδέστειο Ελληνική Θηλέων Σχολή» του Πισοδερίου (1908), ενώ η Αστική Σχολή του Λεχόβου (1900) επαναλαμβάνει μορφολογικά στοιχεία της τοπικής παραδοσιακής αρχιτεκτονικής. Ωστόσο, τα διδακτήρια που κτίζονται στην ευρύτερη περιοχή της Φλώρινας, κατά την περίοδο του Μεσοπολέμου, διαφοροποιούνται, καθώς ανταποκρίνονται με συνέπεια στους νέους τύπους των ειδικών αυτών κτηρίων που είναι σε χρήση, ενώ η μορφολογική τους απόδοση αποτελεί μία ακόμη έκφραση του εκλεκτικισμού αυτής της περιόδου [Φλάμπουρο (1899,1930), Αμύνταιο (1928)].

Η αρχιτεκτονική του Νυμφαίου

O οικισμός του Νυμφαίου, κτισμένος στις μικρές πλαγιές ενός οροπεδίου του ανατολικού Βιτσίου και σε υψόμετρο 1.350μ. υπάρχει από τον 14ο αιώνα. Η οικονομική του άνθηση τοποθετείται στον 19ο αιώνα και φθάνει μέχρι τον Μεσοπόλεμο. Οφείλεται, κυρίως, στους Νυμφαιώτες βαμβακεμπόρους και καπνεμπόρους, που συναλλάσσονται με την Αίγυπτο και την κεντρική Ευρώπη. Ο πλούτος των Νυμφαιωτών μεταφράστηκε στην αρχιτεκτονική με την ανέγερση των αρχοντικών του οικισμού.

Η πολεοδομική χάραξη είναι η χαρακτηριστική των οικισμών του βαλκανικού χώρου στην περίοδο της Τουρκοκρατίας. Διακρίνονται τρεις σημαντικές φάσεις στην τυπολογική εξέλιξη του οικισμού. Η πρώτη φάση χαρακτηρίζεται από τύπους σπιτιών σε σχήμα «γάμμα», «πι» ή ορθογώνιο, τυπολογίες που συναντώνται στα ορεινά αστικά κέντρα της δυτικής Μακεδονίας στα τέλη του 18ου και τις αρχές του 19ου αιώνα. Στη δεύτερη φάση (1867-1900) κυριαρχεί η τυπολογία με την ελαφρά προεξοχή του κεντρικού τμήματος της πρόσοψης και το τριγωνικό αέτωμα απόληξης. Ο τύπος αυτός έχει σαφείς επιδράσεις από την οργάνωση των κτηρίων του πρώιμου κλασικισμού της Αθήνας, με μία ιδιαιτερότητα στην απόδοση που οφείλεται στην χρήση της τοπικής πέτρας, η οποία μένει ανεπίχριστη, καθώς και στα μαστοριά της περιοχής (Δροσοπηγή, Φλάμπουρο και Λέχοβο). Παράλληλα με τον χαρακτηριστικό αυτόν τύπο, συνυπάρχουν τρεις τυπολογίες ανάλογα με τη μεταχείριση του κεντρικού τμήματος της πρόσοψης: 1. κεντρικό σαχνισί και στήριξη σε πέτρινους πεσσούς 2. κεντρική εσοχή που διαμορφώνεται σ'όλο το ύψος του κτηρίου 3. κεντρική εσοχή μόνο στο επίπεδο της εισόδου.

Τα αρχοντικά της τρίτης φάσης εξέλιξης του οικισμού, κτισμένα στη δεκαετία του '20, εμφανίζουν επίπεδες όψεις, όπου η πρόσοψη συγκεντρώνει και πάλι όλο το ενδιαφέρον, οργανωμένη συμμετρικά γύρω από έναν κεντρικό κατακόρυφο άξονα, ο οποίος τονίζεται ιδιαίτερα από τον εξώστη του ορόφου και την αετωματική μπαροκίζουσα απόληξη του κτηρίου. Η διάρθρωση του εσωτερικού χώρου, από το β' μισό του 19ου αιώνα μέχρι και τον Μεσοπόλεμο, ανταποκρίνεται στον τύπο του συμμετρικού σπιτιού, με τον κεντρικό διαμπερή χώρο και τα τέσσερα δωμάτια στις γωνίες, τυπολογία με σαφείς επιδράσεις από τον ήδη διαμορφωμένο τύπο αστικής κατοικίας στον κεντροευρωπαϊκό χώρο τον 17ο και 18ο αιώνα.

(Αρχοντικό στον οικισμό του Νυμφαίου. Διακρίνονται νεοκλασικές επιδράσεις στην επεξεργασία των μορφολογικών στοιχείων της πρόσοψης)

Ο ζωγραφικός διάκοσμος των αρχοντικών του Νυμφαίου είναι ιδιαίτερα αξιόλογος.Στον οικισμό ξεχωριστή θέση κατέχει η Νίκειος Σχολή (1927-1928), κτισμένη σε εκλεκτικιστικό ρυθμό, όπου τα νεοβυζαντινά στοιχεία των όψεων συνυπάρχουν με την baroque απόληξη του πύργου του ωρολογίου.

Οι οικισμοί των Πρεσπών

Οι οικισμοί των Πρεσπών στις αρχές του 19ου αιώνα είναι 46, με 2.300 οικογένειες και 11.500 κατοίκους, πληθυσμός που διατηρείται μέχρι τον Μεσοπόλεμο. Ωστόσο, η οικονομική ακμή των οικισμών αυτών τοποθετείται στο α' μισό του 20ού αιώνα και φθάνει μέχρι το 1940. Οφείλεται, κυρίως, στην εισροή συναλλάγματος από τους μετανάστες της Αμερικής.

Οι παραλίμνιοι οικισμοί (Ψαράδες, Μικρολίμνη, Άγιος Αχίλλειος) αναπτύσσονται γραμμικά κατά μήκος της όχθης της λίμνης. Οι υπόλοιποι οικισμοί (Οξυά, Κώτας, Ανταρτικό, Καρυές, Λευκώνας, Πλατύ, Καλλιθέα, Μηλεώνας, Λαιμός, Άγιος Γερμανός, Βροντερό), έχουν τυχαίο σχήμα ανάλογα με τη μορφολογία του εδάφους. Η διάταξη των κτισμάτων μέσα στον οικισμό δεν έχει σχέση πάντα με τον καλό (νότιο) προσανατολισμό, αλλά διαμορφώνεται ανάλογα με την κλίση του εδάφους και τη θέα προς τις λίμνες ή προς τον χώρο εργασίας.

Ο επικρατέστερος τύπος σπιτιού στον 19ο αιώνα είναι το διώροφο δίχωρο πλατυμέτωπο με χαγιάτι (Ψαράδες), παράλληλα με τον πλατυμέτωπο τύπο με χαγιάτι σε σχήμα «Τ» (Άγ. Γερμανός), ενώ περιορισμένα εμφανίζεται ο τύπος σε σχήμα «Γ» (Άγ. Γερμανός). Στο τέλος του 19ου και τις αρχές του 20ού αιώνα κυριαρχεί ο τύπος του τρίχωρου πλατυμέτωπου σπιτιού με κεντρικό σαχνισί ή εξώστη (Άγ. Γερμανός, Ψαράδες, Καρυές, Πλατύ, Κώτας), ενώ είναι περιορισμένη η διάδοση του συμμετρικού τύπου με την κεντρική σάλα και τα τέσσερα δωμάτια στις γωνίες, καθώς και η εμφάνιση συνθετότερων τύπων σπιτιών (Άγ. Γερμανός, Ψαράδες, Καλλιθέα). 0 πιο διαδομένος τύπος σπιτιού στην περίοδο του Μεσοπολέμου είναι το τρίχωρο πλατυμέτωπο με μικρό κεντρικό εξώστη και τριγωνική αετωματική απόληξη αντίστοιχα στη στέγη, ενώ παράλληλα επιβιώνουν και παλαιότεροι τύποι.

(Ψαράδες. Παλαιότερες εκφράσεις της παραδοσιακής αρχιτεκτονικής συνυπάρχουν με νέες)

Η κατασκευή του παραδοσιακού σπιτιού των οικισμών των Πρεσπών,επαναλαμβάνει την κατάσκευαστική δομή των κτισμάτων του ευρύτερου βαλκανικού χώρου.