Η αγγειοπλαστική

Στην περιοχή μεταξύ Φλώρινας και Αρμενοχωρίου υπάρχει άφθονο χώμα κατάλληλο για πηλό. Η ύπαρξη πρώτης ύλης τόσο κοντά στην πόλη δημιούργησε το επάγγελμα του αγγειοπλάστη και την αγγειοπλαστική τέχνη, η οποία ήταν αυστηρά προσαρμοσμένη στην κατασκευή λιτών, ως προς την εμφάνιση, οικιακών αγγείων και πολύ διακοσμημένων καλλωπιστικών και εθιμικών αγγείων.

Τα εργαστήρια-σπίτια των αγγειοπλαστών βρίσκονταν στον ίδιο δρόμο και σχημάτιζαν μία γειτονιά, που παλαιά ονομαζόταν η «γειτονιά των τσουκαλάδων» και αργότερα «τα σταμνάδικα». 0 δρόμος αυτός είχε τη δική του εμφάνιση και ξεχώριζε απ' όλους τους άλλους δρόμους της πόλης, επειδή οι αγγειοπλάστες κρεμούσαν τις στάμνες στους τοίχους των αυλών τους και τα τσουκάλια και τα άλλα πήλινα έξω από τις πόρτες των σπιτιών τους, δίνοντας έτσι μία χαρακτηριστική εικόνα στη γειτονιά τους. Μαγαζιά δεν είχαν και τα εργαστήρια τους ήταν στα ισόγεια δωμάτια των σπιτιών τους. Το χώμα το αποθήκευαν στο υπόγειο και το καμίνι βρισκόταν στην αυλή, καθώς και μερικά υπόστεγα. Τα πήλινα που έφτιαχναν στον τροχό τα πουλούσαν στο παζάρι της Φλώρινας, στο πεζοδρόμιο των σπιτιών τους και στα πανηγύρια των χωριών. Το επάγγελμα τους ήταν οικογενειακό και κλειστό, και από τα χρόνια της Τουρκοκρατίας μόνο δέκα έως δεκαπέντε οικογένειες γνώριζαν την αγγειοπλαστική. 0 σύγχρονος τρόπος ζωής, όμως, έκλεισε και τα τελευταία αγγειοπλαστικά εργαστήρια.

Η χρήση των πήλινων αγγείων ήταν αποκλειστικά οικιακή. Οι στάμνες για νερό ήταν απαραίτητες για κάθε σπίτι και τις αντικαθιστούσαν κάθε χρόνο με νέες. Το νερό τότε υπήρχε μόνο στις βρύσες της γειτονιάς και κάθε νοικοκυρά το πρωί γέμιζε τις στάμνες με κρύο νερό για όλη την οικογένεια. Οι στάμνες για οικιακή χρήση ήταν φτιαγμένες από κοκκινωπό πηλό, που έχει την ιδιότητα να κρατά το νερό δροσερό. Οι μεγάλες στάμνες είχαν δύο χερούλια, οι μεσαίες επίσης δύο και οι μικρές δύο ή ένα χερούλι που κατέληγε σε μικρό στόμιο.

Οι μεγάλες στάμνες ήταν αχρωμάτιστες, ώστε οι πόροι του πηλού να είναι ανοιχτοί και να κρατούν το νερό δροσερό. Οι στάμνες αυτές ήταν πάντα στο φυσικό χρώμα του ψημένου πηλού και συνήθως για διακόσμηση είχαν έναν ή δύο χαραγμένους λεπτούς ομόκεντρους κύκλους κάτω από τον λαιμό. Πολλές φορές οι κύκλοι αυτοί ήταν σε λευκό χρώμα. Άλλες στάμνες είχαν διακοσμητικό ανάγλυφο περιδέραιο στο φυσικό χρώμα του πηλού.

Οι μεσαίες στάμνες ήταν απλές, στο φυσικό τους χρώμα και τα μόνα διακοσμητικά στοιχεία ήταν λίγα σχέδια με λευκό χρώμα στο επάνω μέρος της κοιλιάς της στάμνας, σαν φύλλα βελανιδιάς και μερικές οριζόντιες γραμμές στον λαιμό, καθώς και στα χερούλια. Εκτός από τα λευκά σχέδια, οι στάμνες αυτές είχαν ελαφρά βαμμένα με πράσινο χρώμα το επάνω μέρος των χερουλιών. Επίσης, έφεραν μία πράσινη στάμπα επάνω από τα λευκά σχέδια, που είχαν σχήμα φύλλων βελανιδιάς.

Οι μικρές στάμνες συνήθως βάφονταν σε βαθύ μελανί χρώμα και σπάνια σε βαθύ καφέ. Το χρώμα άρχιζε από επάνω και μέχρι λίγο κάτω από τη μέση της στάμνας, ενώ το υπόλοιπο είχε το φυσικό χρώμα του πηλού. Πάνω στο μελανί χρώμα γίνονταν διάφορα απλά διακοσμητικά σχέδια με λευκό χρώμα που έμοιαζαν με κεφάλι κριού με τα σπειροειδή κέρατά του. Άλλες στάμνες είχαν σχέδια φυτών με πράσινο χρώμα, ενώ τα τελευταία χρόνια ζωγράφιζαν σ' αυτές λουλούδια πανσέδες με διάφορα χρώματα. Το βαμμένο αυτό τμήμα της στάμνας ήταν λουστραρισμένο και γυάλιζε, σε αντίθεση με το υπόλοιπο μέρος που είχε το φυσικό χρώμα του ψημένου πηλού.

Εκτός, όμως, από τις παραπάνω στάμνες του νερού, υπήρχαν και οι στάμνες για το ξίδι που δεν είχαν καμία διακόσμηση. Αυτές οι στάμνες ήταν μικρές και το στόμιο τους κατέληγε σε ράμφος.

Οι εθιμικές στάμνες ήταν για το «τάγιαννε», για τον γάμο αλλά και οι νεκρικές. «Τάγιαννε» ονομαζόταν η ημέρα του Άη Γιάννη, στη διάρκεια της οποίας τα αγόρια και τα κορίτσια στόλιζαν τα σταμνάκια με κεράσια και λουλούδια στο στόμιο. Κρεμούσαν κεράσια και στ' αυτιά τους και με τα σταμνάκια στα χέρια πήγαιναν από πόρτα σε πόρτα και τραγουδούσαν: «Ήρθαν πάλι τα κεράσια/κόκκινα και δροσερά/και εγώ τρέχω εις τους κήπους/με μεγάλη μου χαρά». Οι νοικοκυρές έδιναν χρήματα και κεράσματα στα παιδιά.

Το σταμνάκι της νύφης ήταν το «χρωματιστό» με πολλά χρώματα και ένα χερούλι, απαραίτητο για τους γάμους στα χωριά. Κάθε χωριό είχε τα δικά του έθιμα. Σ' άλλα χωριά το σταμνάκι αυτό το χάριζαν στη νύφη και σ' άλλα καλούσαν με αυτό τον κουμπάρο.

Τα νεκρικά σταμνάκια χαρίζονταν στους συγγενείς και φίλους στην κηδεία, στα σαράντα, στον χρόνο και στα τρία χρόνια. Επίσης, νεκρικά σταμνάκια χάριζαν στα νεκροταφεία τα Ψυχοσάββατα και την ημέρα της Πεντηκοστής. Τα σταμνάκια αυτά ήταν δύο ειδών: τα «καρτσάκια» και τα «χρωματιστά». Τα καρτσάκια είχαν ένα χερούλι και δεύτερο μικρό στόμιο επάνω σ' αυτό. Επικρατούσε το μαύρο χρώμα, ενώ τα διάφορα σχέδια ήταν με πράσινο και κίτρινο χρώμα. Τα χρωματιστά είχαν δύο χερούλια και χρώμα φυσικό του πηλού με άσπρα σχέδια. Τα σταμνάκια αυτά είχαν σχέση με τα νεκρικά έθιμα, απ' όπου βγήκε και η φλωρινιώτικη φράση: «τον πήγανε για στάμνες» που σημαίνει πως κάποιος πέθανε.

Οι κάτοικοι της περιοχής των Πρεσπών παλαιά γέμιζαν με νερό τις στάμνες και τις είχαν δίπλα τους τη νύχτα που κοιμόνταν. Όχι όμως για να πιουν αν διψάσουν, αλλά για να πνιγούν τα ξωτικά και οι νεράιδες που ενοχλούσαν τη νύχτα όσους κοιμόνταν. Και αν οι Πρεσπιώτες είχαν τις στάμνες για νερό και για να πνίγονται τα ξωτικά, επηρεασμένοι από διάφορες δεισιδαιμονίες, αντίθετα στην αγορά της Φλώρινας στάμνα σήμαινε νερό, αλλά και φαγοπότι. Οι γλεντζέδες χασάπηδες της αγοράς της Φλώρινας, εκτός από αυτές που είχαν για νερό, κάθε Σάββατο αγόραζαν μία μεγάλη στάμνα. Σ' αυτή τοποθετούσαν ψιλοκομμένα κρέατα και λίπη που δεν είχαν πουλήσει στο παζάρι και δεν μπορούσαν να τα διατηρήσουν, επειδή δεν υπήρχαν ψυγεία. Τη στάμνα γεμάτη με κρέατα, αλάτι και πιπέρι την πήγαιναν στον φούρνο της αγοράς. Το απόγευμα έσπαζαν τη στάμνα σ 'ένα τραπέζι και μοσχομύριζε ο τόπος από το ψημένο κρέας. Έτσι, γλεντούσαν οι χασάπηδες κάθε Σάββατο στην αγορά μετά το παζάρι με μπόλικο κρασί και «κρέας στη στάμνα».

Τα καλλωπιστικά σταμνάκια ήταν τύπου «ΤσανάκΚαλέ» και δεν έχουν σχέση με την τοπική αγγειοπλαστική. Εμφανίστηκαν στα χρόνια της Τουρκοκρατίας και χρησιμοποιήθηκαν ως διακοσμητικά και ως ανθοδοχεία. Αυτά τα σταμνάκια ήταν διακοσμημένα με πολλά ανάγλυφα σχέδια και ο λαιμός είχε το σχήμα κεφαλιού αλόγου. Είχαν ένα χερούλι και το χρώμα τους ήταν γυαλιστερό βαθύ καφέ.

Για την αποθήκευση των τροφών υπήρχαν τα πήλινα κιούπια. Το μεγάλο κιούπι είχε τρία χερούλια και χωρούσε περίπου τριάντα μέχρι σαράντα κιλά λάχανο τουρσί. Το μεσαίο κιούπι είχε και αυτό τρία χερούλια και χωρούσε περίπου είκοσι κιλά. Σ' αυτό αποθήκευαν το πετμέζι που γινόταν από μούστο. Υπήρχε και το μικρό κιούπι που συνήθιζαν να σβήνουν σ'αυτό τα κάρβουνα της σόμπας.

Τα τσουκάλια, τις κατσαρόλες και τους ταβάδες τους έφτιαχναν με ασπροκοκκινωπό πηλό. 0 πηλός αυτός είχε την ιδιότητα να κρατάει ζεστό το περιεχόμενο του αγγείου.

Τα τσουκάλια, όπου έβραζαν το γάλα, τα φασόλια και άλλα φαγητά, υπήρχαν σε τρία μεγέθη. Το μεγάλο τσουκάλι ήταν επαγγελματικό, χωρούσε δέκα κιλά και είχε δύο χερούλια. Το μεσαίο, με δύο χερούλια, χωρούσε πέντε κιλά και σ' αυτό έβραζαν τα φασόλια οι πολυμελείς οικογένειες. Το μικρό τσουκάλι, όμως, το χρησιμοποιούσαν στα κρυολογήματα. Το ζέσταιναν και το τοποθετούσαν στον ομφαλό του αρρώστου και αυτό σαν βεντούζα ρουφούσε το κρύωμα.

Οι πήλινες κατσαρόλες, με καπάκι σε τρία μεγέθη, ήταν απαραίτητες για κάθε νοικοκυρά, καθώς και τα πήλινα πιάτα που ήταν βαθιά και τα αγόραζαν οι χωρικοί για την προίκα των κοριτσιών τους. Υπήρχε και ένα ρηχό πήλινο πιάτο ειδικά για τον παπά, που ερχόταν στο σπίτι κάθε πρώτη του μήνα και μ' αυτό ράντιζε το σπίτι. Αλλά και το θυμιατό του σπιτιού ήταν πήλινο, απλό και στο φυσικό του χρώμα.

Οι πήλινοι ταβάδες, σε διάφορα μεγέθη, ήταν κατάλληλοι για το φαγητό στον φούρνο. Υπήρχε και το πήλινο γουδί όπου, με ξύλινο γουδοχέρι, στούμπιζαν το σκόρδο. Αλλά και κανάτες πήλινες υπήρχαν. Οι κανάτες μ' ένα χερούλι ήταν για νερό, ενώ οι κανάτες με δύο χερούλια ήταν για το κρασί. Τα κουπάκια για γιαούρτι των γαλακτοπωλείων, τα γνωστά κεσεδάκια, ήταν πήλινα και αυτά, όπως και οι γλάστρες για τα λουλούδια.Για τα παιδιά υπήρχαν οι πήλινες σφυρίχτρες-σταμνάκια, που ήταν διακοσμημένες με σχήματα πουλιών και αλόγων. Οι σφυρίχτρες αυτές ήταν μικρά σταμνάκια στα οποία έβαζαν λίγο νερό από το μεγάλο στόμιο και φυσούσαν από το μικρό στόμιο, με αποτέλεσμα να ακούγονται μπουρμπουλήθρες και σφυρίγματα. Επίσης, υπήρχαν και πήλινες μπίλιες σε διάφορα χρώματα.

Όλα τα παραπάνω τα κατασκεύαζαν οι αγγειοπλάστες της Φλώρινας. Η τέχνη της αγγειοπλαστικής υπήρχε από τους προϊστορικούς χρόνους στη Φλώρινα. Η σύγκριση των κεραμικών ευρημάτων των ανασκαφών, με τα τελευταία αγγεία των αγγειοπλαστών, φανερώνει μεγάλη ομοιότητα ως προς την απλότητα και λιτότητα της μορφής και των σχεδίων. Αντίθετα, οι καλλωπιστικές στάμνες τύπου «ΤσανάκΚαλέ» ήταν πολύ στολισμένες και πιθανότατα επηρεασμένες από την τέχνη της Ανατολής.

Οι αγγειοπλάστες της Φλώρινας μειώθηκαν σημαντικά στη δεκαετία του 1960 και στο τέλος της ίδιας δεκαετίας έκλεισε και το τελευταίο εργαστήριο. Έτσι χάθηκε η αγγειοπλαστική τέχνη της Φλώρινας, που για πολλούς αιώνες προμήθευε με οικιακά σκεύη τα νοικοκυριά της πόλης και των χωριών.