Η οικονομία του νομού

Ο νομός Φλώρινας βρίσκεται στο βορειοδυτικό άκρο της χώρας και έχει έκταση 1924 τετρ. χιλ. και πληθυσμό 53.174 άτομα. Είναι ένας ορεινός νομός, το 74% της επιφάνειας του οποίου καλύπτεται από ορεινές και ημιορεινές εκτάσεις και μόνο το 26% αποτελείται από πεδινές εκτάσεις. Οι κύριοι ορεινοί όγκοι είναι οι οροσειρές του Βόρρα στα ανατολικά του νομού, του Βαρνούντα και του Βέρνου στα δυτικά και βορειοδυτικά του νομού. Μεταξύ των ορεινών όγκων, οι οποίοι καθορίζουν σε μεγάλο βαθμό και τα φυσικά όρια του νομού, εκτείνονται η πεδιάδα της Φλώρινας (Λυγκιστίδας), η οποία αποτελεί τη φυσική προέκταση του οροπεδίου του Μοναστηρίου και συνεχίζει προς τον νομό Κοζάνης, και η λεκάνη των Πρεσπών.

Το 8% της επιφάνειας του νομού καλύπτεται από νερό, καθότι υπάρχουν έξι λίμνες: Η Μεγάλη και Μικρή Πρέσπα, η Βεγορίτιδα, η Χειμαδίτιδα, η Ζάζαρη και η λίμνη των Πετρών. Στον νομό επικρατεί το ημίξηρο μεσογειακό κλίμα, με την εναλλαγή μίας θερμής-ξηράς περιόδου με μία ψυχρή και υγρή περίοδο. Στο υπέδαφος του νομού έχουν εντοπιστεί σημαντικές ποσότητες ορυκτών, όπως γρανίτες, χαλαζιακές κροκάλες, φυσικά αέρια και κυρίως λιγνίτης.. O νομός Φλώρινας αποτελεί τμήμα της τεκτονικής τάφρου Μοναστηρίου-Αμυνταίου - Πτολεμάΐδας - Σερβίων, στην οποία βρίσκονται τα μεγαλύτερα λιγνιτικά κοιτάσματα της χώρας. Οι οικονομικές δραστηριότητες στον νομό Φλώρινας αποτελούν το φυσικό επακόλουθο της γεωμορφολογίας του εδάφους, του κλίματος που επικρατεί, του υπεδάφους και της εκμετάλλευσης του ορυκτού πλούτου, αλλά κυρίως της γεωγραφικής του θέσης. Η θέση του νομού στο βορειοδυτικό άκρο της χώρας και η διασυνόρευσή του με δύο βαλκανικές χώρες έπαιξαν και παίζουν, ίσως, τον ποιο σημαντικό ρόλο στην εξέλιξή του, καθόσον φέρνουν στην επιφάνεια πότε τη γεωγραφική απομόνωση από τα βιομηχανικά και εμπορικά κέντρα της ενδοχώρας, με συνέπεια τη στενότητα της αγοράς και το υψηλό μεταφορικό κόστος, και πότε τη διασυνοριακή συναλλαγή χαρακτηρίζοντας τον νομό ως «Πύλη προς τα Βαλκάνια».

Αναμφισβήτητα ο νομός Φλώρινας παρουσιάζει, λόγω της εκμετάλλευσης του λιγνίτη, έντονα σημάδια βιομηχανοποίησης, κυρίως, στο νοτιοανατολικό τμήμα του. Παρ' όλα αυτά δεν μπορεί να χαρακτηρισθεί ως ένας βιομηχανικός νομός. Αντίθετα, είναι ο λιγότερο βιομηχανικά ανεπτυγμένος νομός της Περιφέρειας της Δυτικής Μακεδονίας και άνετα μπορεί να χαρακτηρισθεί ως ένας γεωργοκτηνοτροφικός νομός. Φαίνεται να υπάρχουν τα χαρακτηριστικά και οι προϋποθέσεις εκείνες, οι οποίες αντιστρατεύονται σ' ένα μοντέλο βιομηχανοποίησης του νομού και καθορίζουν ένα είδος «φυσικής» εξέλιξης με βάση τα φυσικά του πλεονεκτήματα. Μία μικρή ιστορική παρουσίαση, σε συνδυασμό με την παρουσίαση της σημερινής κατάστασης, διασαφηνίζουν κατά ένα μεγάλο μέρος αυτές τις εκτιμήσεις.

Νεότεροι χρόνοι

Την εποχή της Τουρκοκρατίας η περιοχή του νομού Φλώρινας ανήκε διοικητικά στο σαντζάκι (επαρχία) Βιτωλίων και στο βιλαέτι (νομό) Βιτωλίων. Το Μοναστήρι, η πρωτεύουσα της επαρχίας των Βιτωλίων, λόγω της στρατηγικής θέσης, αλλά κυρίως λόγω της οικονομικής ανάπτυξης, αποτελούσε το δεύτερο οικονομικό κέντρο της περιοχής μετά τη Θεσσαλονίκη. Το διαμέρισμα της Φλώρινας, λόγω της απόστασης από την πόλη του Μοναστηρίου, αλλά και της γεωγραφικής του θέσης σε σχέση μ'αυτή, είχε καταστεί την περίοδο αυτή το προσκήνιο των ιστορικών γεγονότων, ιδιαίτερα στο δεύτερο ήμισυ του 18ου και στις αρχές του 19ου αιώνα, όταν πλέον άρχισε να διαφαίνεται η αποδυνάμωση της οθωμανικής αυτοκρατορίας και η επαρχία Βιτωλίων έγινε το μήλο της έριδας των εθνικών ανταγωνισμών και διεκδικήσεων.

Το διαμέρισμα της Φλώρινας ήταν ένα από τα μεγαλύτερα του νομού των Βιτωλίων και έπαιζε ένα σημαντικό ρόλο στην οικονομία του.Την περίοδο αυτή η κυριότερη ενασχόληση των κατοίκων του διαμερίσματος της Φλώρινας ήταν η καλλιέργεια της γεωργικής γης και ιδίως η καλλιέργεια σίτου, κριθής, αραβόσιτου, άχυρου και χόρτου.Εκτός από τις παραπάνω αροτραίες καλλιέργειες, οι κάτοικοι του νομού Φλώρινας καλλιεργούσαν όσπρια, καθότι αποτελούσαν τη βασική τροφή κατά τη διάρκεια του σκληρού χειμώνα. Παρήγαγαν, κυρίως, φασόλια και φακές, τα οποία μετά τη συγκομιδή τους τα στέγνωναν, τα κοπάνιζαν, τα κοσκίνιζαν και τα αποθήκευαν σε πήλινα δοχεία. Ονομαστά έως σήμερα παραμένουν τα φασόλια Πρεσπών. Σημαντική ήταν επίσης και η καλλιέργεια της γλυκιάς κόκκινης πιπεριάς, η οποία ακόμα και σήμερα είναι πολύ διαδομένη τροφή, την οποία στέγνωναν και αρμάθιαζαν οι κάτοικοι της περιοχής για να στολίζουν τα σπίτια τους.

Την ίδια εικόνα της έντονης γεωργικής ενασχόλησης των κατοίκων του διαμερίσματος Φλώρινας παρουσιάζουν τα στοιχεία σχετικά με τα ζώα, τα γεωργικά εργαλεία, τους στάβλους, τις αποθήκες, και τους μύλους.Κατά την περίοδο αυτή η εκτροφή των ζώων ήταν σημαντική. Εκτός από τους ημιόνους, τους όνους, τους ίππους και τα βόδια, τα οποία χρησιμοποιούσαν στην καλλιέργεια της γης και όχι για καθαρά κτηνοτροφικούς σκοπούς, οι κάτοικοι των ορεινών και ημιορεινών περιοχών εξέτρεψαν και αιγοπρόβατα, χοίρους και πουλερικά, κυρίως για τη δική τους διατροφή.

Η μοναδική συγκέντρωση των έξι λιμνών στην περιοχή είχε σαν αποτέλεσμα να αναπτυχτεί και η αλιεία. Οι κάτοικοι των παραλίμνιων περιοχών ψάρευαν τσιρόνια (τα οποία αρμάθιαζαν για τον χειμώνα), πλατίκες, τούρνες, γριβάδια, γουλιανούς και κοριγόνους, χρησιμοποιώντας κυρίως την πλάβα (ίσια ρηχή βάρκα), τα νταούλια, τις παγίδες (κυρίως από καλάμια) και τις φυλακές.

Την περίοδο αυτή η ύπαρξη εργαστηρίων που λειτουργούσαν για βιοποριστικούς λόγους, είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τη δομή και το φυσικό περιβάλλον του τόπου. Υπάρχει επίσης ένας ικανός αριθμός στάβλων, φούρνων, μύλων, αποθηκών και ιδιαίτερα ξυλουργεία. Έτσι, επαγγέλματα όπως αυτό του σαγματοποιού, του καροποιού, του πεταλωτή, του υλοτόμου, του οικοδόμου, του ξυλουργού, έπαιζαν σημαντικό ρόλο. Εκτός από τα παραπάνω, υπήρχαν και τα επαγγέλματα του αργυροχρυσοχόου, του χορτοπλέκτη, του κηροπλάστη, του αγγειοπλάστη και του ζωγράφου.

Η καροποιία, η πετάλωση και ιδιαίτερα η σαγματοποιία αποτελούν το φυσικό επακόλουθο της θέσης της Φλώρινας ως συγκοινωνιακού κόμβου, γιατί αποτελούσαν επαγγέλματα που σχετίζονταν με τη συγκοινωνία και τις μεταφορές. Στην περιοχή της Φλώρινας μεγάλη άνθηση παρουσίαζαν τα επαγγέλματα των σαμαράδων (κατασκεύαζαν σαμάρια) και των σαμαρτζήδων (κατασκεύαζαν χαλινάρια), τα οποία ασκούνταν σε κλειστό οικογενειακό περίβάλλον. Τα σαμαράδικα ήταν μικρά μαγαζιά που υπήρχαν στο κέντρο της πόλης και λειτουργούσαν μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του '60.

Την περίοδο αυτή τα περισσότερα επαγγέλματα ήταν οργανωμένα σε συντεχνίες, οι οποίες είχαν έντονο συναγωνιστικό και ανταγωνιστικό χαρακτήρα απέναντι σε συντεχνίες άλλων περιοχών. Για παράδειγμα, το 1897, ο κατάλογος των συντεχνιών περιλάμβανε: τις συντεχνίες παπουτσήδων, καλάιτζήδων, αρτοπωλών, χαντζήδων, οπωροπωλών, σαμαράδων, βαενάδων (κατασκευαστών βαρελιών), υφαντάδων, φεσοπωλών,σαπουνάδων, γουρουνάδων, κεραμέων, κτιστών, πεταλάδων, δουκμετζήδων (χυτών), κουντουράδων (υποδηματοποιών), χρυσοχόων, φραγκοραφτών, καπήλων, μουμτήδων (κηροποιών), κηπουρών και κουρέων.

Σύγχρονη περίοδος

Τις τελευταίες δεκαετίες ο νομός Φλώρινας, όπως και η υπόλοιπη Ελλάδα, παρουσίασε σημαντική πρόοδο και αύξηση της Ακαθάριστης Εθνικής Παραγωγής (ΑΕΠ). Ενδεικτικό είναι ότι μόνο για την περίοδο 1990-1994, το ΑΕΠ του νομού, είχε σχεδόν διπλασιασθεί

Ο πρωτογενής τομέας

Ο νομός Φλώρινας παραμένει σύμφωνα με τη σύνθεση του ΑΕΠ ακόμα και σήμερα ένας κατεξοχήν γεωργοκτηνοτροφικός νομός, καθότι ο πρωτογενής τομέας της οικονομίας συμμετέχει με 30% στο ΑΕΠ του νομού, αρκετές δηλαδή μονάδες επάνω από το αντίστοιχο ποσοστό της χώρας.

Η γεωργία του νομού είναι εκτατική. Το 92% της γεωργικής γης καλύπτεται από αροτραίες καλλιέργειες, εκ των οποίων 60% είναι καλλιέργειες σε κριθάρι, σίκαλη και αραβόσιτο, που πρoορίζονται για την κτηνοτροφία..

Εκτός από τις αροτραίες καλλιέργειες, στον νομό Φλώρινας καλλιεργούνται κηπευτικά, οπωροφόρα δένδρα και άμπελοι.

Τα κυριότερα προϊόντα

• των αροτραίων καλλιεργειών είναι το μαλακό και σκληρό σιτάρι, το κριθάρι, η σίκαλη, το καλαμπόκι, τα φασόλια, τα ζαχαρότευτλα, η μηδική (τα τριφύλλια, οι πατάτες, κ.ά.)

• των κηπευτικών, τα κουνουπίδια, τα λάχανα, οι ντομάτες, τα πράσα, τα κρεμμύδια και οι πιπεριές

• των οπωροφόρων, τα αχλάδια, τα μήλα, τα ροδάκινα, τα αμύγδαλα, τα καρύδια και τα κάστανα.

Το μέσο μέγεθος της εκμετάλλευσης είναι 48 στρέμματα, αρκετά μεγαλύτερο από τον εθνικό μέσο όρο των 37 στρεμμάτων. Όμως, ο πολυτεμαχισμός των εκμεταλλεύσεων είναι μεγαλύτερος σε σχέση με άλλες γεωργικές περιοχές μέσου μεγέθους εκμετάλλευσης. Αυτό το χαρακτηριστικό παραμένει αμετάβλητο, παρόλες τις προσπάθειες αναδασμού, αποτελώντας έτσι το κυρίως πρόβλημα του γεωργικού τομέα στον νομό Φλώρινας.

Πάνω: Οι πασίγνωστες «πιπεριές Φλωρίνης». Κάτω: Σύγχρονος τρόπος γεωργικής καλλιέργειας

Η εκμηχάνιση της γεωργίας είναι υψηλή. Την τελευταία πενταετία έχει καλυτερεύσει σημαντικά με αποτέλεσμα, σε ορισμένες περιπτώσεις, να  υπάρχει πλεονάζουσα δυναμικότητα. Σημαντική αύξηση παρατηρήθηκε επίσης και στα συστήματα τεχνητής βροχής και στάγδην άρδευσης.

Η κτηνοτροφία είναι σημαντική και συμβάλλει περί το 50% στην ακαθάριστη πρόσοδο της γεωργικής παραγωγής, ιδιότητα που χαρακτηρίζει τον νομό ως μία περιοχή με χαρακτηριστικά βόρειων ευρωπαϊκών χωρών, όπου η κτηνοτροφία αποτελεί την κύρια πρόσοδο και δε αποτελεί απλά και μόνο συμπληρωματικό γεωργικό εισόδημα. Οι κυριότεροι τομείς της κτηνοτροφίας είναι:

• η βοοτροφία (25. 000 βοοειδή σε 2.500 εκτροφές) και

• η προβατοτροφία (120.000 πρόβατα σε 600 εκτροφές)

Οι άλλες μορφές κτηνοτροφίας, όπως η χοιροτροφία και η πτηνοτροφία, είναι σχεδόν ασήμαντες. Τα κυριότερα προβλήματα που αντιμετωπίζει σήμερα η κτηνοτροφία του νομού είναι αυτά του μικρού μεγέθους των κτηνοτροφικών εκμεταλλεύσεων, της υποδομής των σταβλικών εγκαταστάσεων, της υγιεινής των εγκαταστάσεων και της ενημέρωσης και τεχνικής στήριξης των κτηνοτρόφων.

Παρ' όλο τον πλούτο των υδάτων και την πλούσια παράδοση στην αλιεία, η παραγωγή σ'αυτόν τον κλάδο έχει μειωθεί σημαντικά τα τελευταία χρόνια (από 320.000 κιλά το 1981 σε 95.000 το 1993) και κυρίως στη Μεγάλη Πρέσπα. Από τα αλιευτικά είδη σημαντική πτώση παρουσιάζουν τα αλιεύματα των τσιρονιών.

Στον νομό Φλώρινας η γεωργία στηρίζεται στην οικογενειακή παραδοσιακή εκμετάλλευση, με μικτή κατεύθυνση και δραστηριοποίηση σε πολλούς κλάδους της φυτικής και ζωικής παραγωγής.

Στον νομό υπάρχουν 83 αγροτικοί συνεταιρισμοί και δύο δευτεροβάθμιες ενώσεις (Ε.Α.Σ. Φλώρινας και Ε.Α.Σ. Αμυνταίου), οι οποίες ασκούν, κυρίως, πιστωτική πολιτική. Επίσης, υπάρχουν πέντε αλιευτικοί συνεταιρισμοί και τρεις αλιευ¬τικοί σταθμοί, των οποίων οι δραστηριότητες είναι υποτυπώδεις.

Ο δευτερογενής τομέας

Με συμμετοχή μόνο 25% του δευτερογενή τομέα στο ΑΕΠ του νομού, αναμφισβήτητα ο νομός Φλώρινας μπορεί να χαρακτηρισθεί ως ένας από τους λιγότερο ανεπτυγμένους βιομηχανικά νομούς της χώρας μας. Οι κυριότεροι κλάδοι του τομέα αυτού είναι ο κλάδος της μεταποίησης, της παραγωγής ηλεκτρικού ρεύματος και των κατασκευών. Από τον πίνακα 6, ο οποίος παρουσιάζει την ποσοστιαία συμμετοχή των παραπάνω κλάδων στον δευτερογενή τομέα, φαίνεται η έντονη συρρίκνωση της μεταποίησης και η επικέντρωση των δραστηριοτήτων στον κλάδο της παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας.

Σήμερα δραστηριοποιούνται στον νομό γύρω στις 600-650 μεταποιητικές επιχειρήσεις. Απ' αυτές

• 17% επί του συνόλου δραστηριοποιούνται στον κλάδο ξύλου και επίπλου

• 17% στον κλάδο προϊόντων μετάλλου

• 15% στον κλάδο τροφίμων και ποτών

• 14 % στον κλάδο κατασκευών και μεταφορικών μέσων

• 9% στον κλάδο ύφανσης / ένδυσης και υπόδησης

Πρόκειται, κυρίως, για μικρές και οικογενειακές επιχειρήσεις. Συγκεκριμένα, 95% των μονάδων αυτών απασχολούν λιγότερα από 10 άτομα κατά επιχείρηση και μόνο 1% πάνω από 30 άτομα.

Οι τελευταίες δραστηριοποιούνται, στον χώρο της εξόρυξης λιγνίτη και παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας από τη ΔΕΗ, δηλαδή στον τομέα ο οποίος είναι το χαρακτηριστικό γνώρισμα του νομού Φλώρινας στη σημερινή εποχή.

Ο νομός Φλώρινας αποτελεί τμήμα της τεκτονικής τάφρου Μοναστηρίου – Πτολεμαϊδας - Σερβίων, της οποίας τα μεγαλύτερα κοιτάσματα λιγνίτη βρίσκονται στη χώρα μας και ανέρχονται σε 4.5 δισ. τόνους. Ο νομός Φλώρινας έχει το 10% του συνόλου των κοιτασμάτων, που αντιστοιχεί σε 470 εκατ. τόνους.

Στον τομέα της παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας δραστηριοποιείται στην περιοχή Αμυνταίου -Φιλώτα η ΔΕΗ. Το ΑΗΣ Αμυνταίου-Φιλώτα συνολικής ισχύος 300 MW, απασχολεί 560 άτομα. Στην εξόρυξη λιγνίτη δραστηριοποιούνται ένα ορυχείο της ΔΕΗ και τρία ιδιωτικά, απασχολώντας περί τους 600 εργαζομένους. Παράλληλα με την υπάρχουσα μονάδα παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας, έχει κατασκευαστεί μία δεύτερη μονάδα, το ΑΗΣ Μελίτης-Αχλάδας, συνολικού κόστους 180 δισ. δρχ. και συνολικής ισχύος 300 ΜW.

Στην αριστερή φωτογραφία βλέπουμε τις εγκαταστάσεις της νέας μονάδας παραγωγής ενέργειας,του ΑΗΣ Μελίτης - Αχλάδας.Στην δεξιά φωτογραφία απεικονίζονται κοιτάσματα λιγνίτη στην περιοχή Μελίτης και Αχλάδας

Ο τριτογενής τομέας

Ακολουθώντας τις γενικές τάσεις εξέλιξης της οικονομίας προς αύξηση της σημασίας του τομέα παροχής υπηρεσιών, ο τομέας αυτός παρουσιάζει και στον νομό Φλώρινας ιδιαίτερη σημασία, καθότι συνεισφέρει 40%-45% στο ΑΕΠ του νομού. Οι κυριότεροι κλάδοι του τομέα αυτού, από άποψη συμμετοχής στο ΑΕΠ του νομού, είναι

• ο κλάδος του Εμπορίου,

• ο κλάδος Υγείας και Εκπαίδευσης,

• ο κλάδος Δημόσιας Διοίκησης και Ασφάλειας,

• και ο κλάδος των Μεταφορών.

Ο κλάδος του εμπορίου παρουσιάζει στον νομό ιδιαίτερο ενδιαφέρον, λόγω του ότι συμμετέχει με 20%-26% στο ΑΕΠ του τριτογενή τομέα. Αναφορικά με το εμπόριο ειδική μνεία πρέπει να γίνει και στις συναλλαγές που είχαν αναπτυχθεί στο πρόσφατο παρελθόν με το γειτονικό Μοναστήρι. Οι παραδοσιακοί δεσμοί και η μικρή απόσταση συντελούσαν στο να γίνονται καθημερινά επισκέψεις από το Μοναστήρι στον νομό Φλώρινας, με σκοπό την αγορά καταναλωτικών αγαθών. Σύμφωνα με εκτιμήσεις του ΕΒΕ Φλώρινας, 40% του λιανικού εμπορίου προέρχονταν, μέχρι το 1991, απ' αυτή τη μερίδα των καταναλωτών. Οι συναλλαγές αυτές περιορίστηκαν με την έναρξη των πολεμικών συγκρούσεων στη Γιουγκοσλαβία, το 1991, και ουσιαστικά εξέλειψαν με την επιβολή του εμπάργκο από την Ε.Ε. και το κλείσιμο των συνόρων προς την ΠΓΔΜ, το 1994. Εσωτερικά, ο κλάδος αυτός διαρθρώνεται με σαφή τάση προς το λιανικό εμπόριο, τόσο από πλευράς κατα¬στημάτων όσο και από πλευράς απασχόλησης.

Το 1997 υπήρχαν στον νομό 917 εμπορικά καταστήματα εκ των οποίων: • 102 (11%) δραστηριοποιούνται στον τομέα πώλησης και εμπορίας ρούχων και ενδυμάτων.

• 47 (5%) στον τομέα των τροφίμων

• 55 (6%) στον τομέα οικοδομικών υλικών-χρωμάτων και σιδηρικών και

• 38 (4%) στον τομέα εισαγωγών-εξαγωγών

Ο κλάδος των μεταφορών-συγκοινωνιών εμφανίζει σημαντική συγκέντρωση της απασχόλησης, που σχετίζεται κυρίως με τις δραστηριότητες της ΔΕΗ και τις ανάγκες μεταφοράς λιγνίτη, τέφρας και αδρανών υλικών, παρά με οποιαδήποτε εμπορική ή διαμετακομιστική δραστηριότητα.

Ωστόσο, πρέπει να τονιστεί ότι τόσο ο κλάδος του εμπορίου όσο και ο κλάδος μεταφορών-συγκοινωνιών παρουσιάζουν αρκετό ενδιαφέρον λόγω της διάνοιξης και κατασκευής της νέας Εγνατίας οδού και των προς αυτήν κάθετων αξόνων, οι οποίοι θα συνδέσουν την Αλβανία και την ΠΓΔΜ με την Ελλάδα μέσω Φλώρινας. Αυτό φαίνεται από μία απλή ματιά στη διακίνηση των δύο τελωνείων, της Νίκης (διασυνοριακός σταθμός ΠΓΔΜ-Ελλάδας) και της Κρυσταλλοπηγής (διασυνοριακός σταθμός Αλβανίας-Ελλάδας)

Αναφορικά με τις υπόλοιπες δραστηριότητες στον τριτογενή τομέα, το 1997 υπήρχαν στον νομό Φλώρινας περί τα 650 καταστήματα, εκ των οποίων:

• 391 αφορούσαν δραστηριότητες στον τομέα της ψυχαγωγίας και αξιοποίησης της ελεύθερης ώρας.

• 87 χωματουργικές εργασίες-οικοδομικές εργασίες-υπομηχανικούς και

• 53 αυτοκινητιστές.

Οι υπόλοιπες υπηρεσίες, όπως τράπεζες, χρηματιστηριακά γραφεία, παροχή συμβουλευτικών υπηρεσιών, φοροτεχνικά, υπηρεσίες μάρκετινγκ, γραφεία μελετών, υπηρεσίες στον τομέα της υγείας κλπ., δηλαδή όλα αυτά που θα χαρακτήριζαν μία ιδιαίτερη μεταβιομηχανική ανάπτυξη, παρουσιάζουν σχετική πρόοδο.

Απασχόληση

Ο ενεργός πληθυσμός παρουσιάζει την περίοδο 1996-1999 ιδιαίτερη μείωση, γεγονός που αποτελεί λογικό επακόλουθο της μετατόπισης του βάρους της ηλικιακής πυραμίδας προς μεγαλύτερες ηλικίες.Διαπιστώνεται μετακίνηση των απασχολουμένων από τον πρωτογενή τομέα στο δευτερογενή και τριτογενή κατά τη διάρκεια της εικοσαετίας 1971-1991, εξέλιξη που πρέπει να αποδοθεί στην ανάπτυξη των δραστηριοτήτων παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας και λιγότερο στην έξαρση της μεταποίησης. Όσον αφορά στην ανεργία, ο αριθμός των ανέργων στον νομό ακολούθησε τις γενικές τάσεις που επικράτησαν σ' όλη τη χώρα κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1990, παρουσιάζοντας σταθερά αύξουσα πορεία, ενώ ο αριθμός των απασχολουμένων σταθερά φθίνουσα πορεία.

Συμπερασματικά

Τις τελευταίες δεκαετίες έντονη είναι η παρουσία της παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας μέσω της ΔΕΗ στον νομό Φλώρινας, όπως εξάλλου και στην Περιφέρεια της Δυτικής Μακεδονίας. Η ΔΕΗ με τον όγκο των συναλλαγών και το πλάτος των δραστηριοτήτων έχει σημαδέψει τον νομό οικονομικά,κοινωνικά και πολιτικά. Παρ' όλα αυτά, η παρουσία της ΔΕΗ δεν έχει αξιοποιηθεί επαρκώς, με αποτέλεσμα να μην υπάρχει αντιστοιχία στην παραγωγική δραστηριότητά της και στην ανάπτυξη οικονομικών δραστηριοτήτων στον νομό (μεταποίηση,εμπόριο, υπηρεσίες). Ο νομός παραμένει γεωργοκτηνοτροφικός και η διάρθρωση των καλλιεργειών διατηρείται σχεδόν αναλλοίωτη. Οι αροτραίες καλλιέργειες -κριθάρι, σιτάρι, αραβόσιτος και μηδική-αποτελούν ακόμα και σήμερα, στο λυκαυγές του 21ου αιώνα, τα χαρακτηριστικά προϊόντα του νομού, όπως και στα τέλη του 18ου αιώνα. Πρόκειται για τις καλλιέργειες που επιβάλλονται από το κλίμα και τη γεωμορφολογία του εδάφους.Είναι ένας νομός με έντονα χαρακτηριστικά βόρειων ευρωπαϊκών χωρών, στον οποίο η κτηνοτροφία είναι σημαντική και συμβάλλει σημαντικά στο εισόδημα των κατοίκων.