Ο χορός και το τραγούδι

Ο χορός και το τραγούδι αποτελούν πολιτιστικά χαρακτηριστικά άμεσα συνδεδεμένα μεταξύ τους και αναπόσπαστα συστατικά στοιχεία όλων των πολιτισμικών πρακτικών που έχουν καταγραφεί στην περιοχής της Φλώρινας. Οι Φλωρινιώτες χορεύουν και τραγουδούν αποδίδοντας πολύ συχνά συμβολικό περιεχόμενο στις ενέργειες τους, οι οποίες αποτελούν ένα τρόπο διαχείρισης και διαπραγμάτευσης της σχέσης τους με τη φύση, την καθημερινότητα και τα σημαντικά γεγονότα στη διάρκεια της ζωής.

Ειδικότερα, η λέξη χορός έχει πολλαπλές σημασίες στη φλωρινιώτικη κοινωνία. Μπορεί να σημαίνει ένα συγκεκριμένο κινητικό σχήμα, μία ιδιαίτερη απόδοση αυτού του σχήματος ή ένα γεγονός στο σύνολο του. Το παρόν κείμενο ασχολείται κύρια και πρωταρχικά με τις διάφορες χορευτικές μορφές και σχήματα που εμφανίζονται στον νομό Φλώρινας και τα τραγούδια που τα συνοδεύουν. Αυτή η σημασία του χορού έχει εννοιολογική εγκυρότητα για τους κατοίκους της περιοχής, καθώς παίζει αποφασιστικό ρόλο για τον ατομικό και τον συλλογικό προσδιορισμό του Φλωρινιώτη και την ανάδειξη της τοπικής του ταυτότητας. Λειτουργεί ως ιδίωμα μίας σχέσης με τον τόπο, μέσα από την οποία σηματοδοτείται η διαφορά του από άλλους τόπους.

Πιο συγκεκριμένα, πρόκειται για χορούς και τραγούδια των αγροτικών κοινοτήτων της περιοχής, που, όταν χορεύονται και τραγουδιούνται στις διάφορες ομαδικές δραστηριότητες τόσο των ίδιων των κοινοτήτων όσο και των αστικών κέντρων της περιοχής, έχουν λειτουργική αξία και κοινωνική σημασία για τα άτομα. Συνιστούν τρόπους κοινωνικής μνήμης και θυμίζουν τοπία, συγγενικές και κοινοτικές σχέσεις, τοπικές ιστορίες, εικόνες και ενσωματωμένες εμπειρίες, που, σε κάποιες περιπτώσεις, οι επίσημες ιστορίες έχουν κατά καιρούς αποκλείσει ή αποσιωπήσει. Είναι οι χοροί και τα τραγούδια που οι κάτοικοι της περιοχής θεωρούν «δικά τους», γιατί τους συνδέουν με τις «ρίζες» και το «παρελθόν» τους και αποτυπώνουν με την εξέλιξή τους την ιστορία και τις συνήθειες της περιοχής.

Συγκρότημα με χάλκινα πνευστά στα Άλωνα, 1935

Ο τρόπος, με τον οποίο οι ίδιοι οι κάτοικοι προσδιορίζουν τον χορό που θέλουν να χορέψουν, είναι σχετικός, χωρίς σταθερούς κανόνες και γίνεται «κατά περίσταση». Άλλοτε περιγράφουν τον χορό τραγουδώντας τη μελωδία του, άλλοτε λένε μία λέξη ή ένα στίχο από το τραγούδι και άλλοτε περιγράφουν τον τρόπο με τον οποίο χορεύεται. Θεωρούμε πως είναι απαραίτητο να αναφέρουμε τους όρους που οι ίδιοι οι κάτοικοι χρησιμοποιούν για τον χορό.

Οι όροι αυτοί, στη συντριπτική τους πλειοψηφία, αποτελούν προσδιορισμούς, που συνδέονται με τον τρόπο που είναι πιασμένοι οι χορευτές, τον τρόπο που εκτελούνται οι κινήσεις και τα βήματα, την ταχύτητα του ρυθμού και της μουσικής, την κοινωνική ομάδα που χορεύει τον συγκεκριμένο χορό, το θέμα του τραγουδιού, όταν υπάρχουν στίχοι, την περίσταση κατά την οποία χορεύεται ο χορός, ή και την περιοχή από την οποία θεωρείται ότι προέρχεται. Όσο πιο πίσω πηγαίνει κανείς στον χρόνο τόσο μεγαλώνουν και οι επιμέρους διαφορές του τρόπου χορού. Αυτό που ένας σημερινός παρατηρητής θα θεωρούσε ως όμοιο χορό ανάμεσα σε δύο γειτονικά χωριά, οι ίδιοι οι κάτοικοι θεωρούν ότι τον χορεύουν με διαφορετικό τρόπο και απαριθμούν όλες τις διαφορές.

Σχετικά με το τραγούδι στη Φλώρινα, στον βαθμό που είναι γνωστό, δεν υπάρχει καμία επιστημονική καταγραφή και καμία δημοσίευση. Υπάρχουν, όμως, κάποιες αναφορές τραγουδιών στα δημοσιεύματα τοπικών συγγραφέων, οι οποίες σχετίζονται με τους τόπους καταγωγής τους. Τα τραγούδια αποτελούν κομμάτι των εμπειριών και των βιωμάτων των γραφόντων και εντάσσονται στο ευρύτερο πλαίσιο της τοπικής κοινωνίας.

Μία πρώτη καταγραφή δείχνει ότι τα θέματά τους σχετίζονται με διάφορα ιστορικά γεγονότα, με πρόσωπα που έδρασαν στην περιοχή, με στοιχεία της φύσης, ιδιαίτερες θρησκευτικές περιστάσεις (π.χ. μεγάλες γιορτές) και με συναισθηματικές καταστάσεις της ανθρώπινης ζωής όπως ο γάμος, ο χωρισμός, ο θάνατος, η ξενιτιά, ο ξεριζωμός και η προσφυγιά κ.ά.

Ο κατεξοχήν διαδεδομένος χορός, που παρουσίαζε ποικιλία μελωδιών και τραγουδιών, ήταν ο «Λυτός» ή «Πουστσένο». Το όνομα του προσδιορίζει τον τρόπο που χορεύεται. Κάθε χωριό σχεδόν είχε τη δική του μελωδία και έτσι τη γνώριζαν και την ξεχώριζαν οι μουσικοί. Σήμερα διασώζονται και τραγούδια στον ρυθμό αυτό, όπως αυτό που αναφέρεται στον Ιμπραήμ Χότζα και εκείνο που μιλά για τον πετεινό που τραγουδά το πρωί. Όσον αφορά στο χορευτικό ύφος, οι υπάρχουσες πληροφορίες δείχνουν ότι στα καθαρά πεδινά χωριά χορευόταν πιο πηδηχτά και πιο «άγρια», σε αντίθεση με τα ορεινά και τα ημιορεινά, τα οποία χόρευαν πιο στρωτά και θεωρούνταν ότι έχουν το καλύτερο ύφος σε όλους τους χορούς.

Στην Πρέσπα ο χορός χορευόταν με πάτημα του δεξιού ποδιού στην αρχή, σε αντίθεση με τον κάμπο της Φλώρινας, όπου είχαμε την αντίθετη κίνηση, δηλαδή άρση του δεξιού ποδιού. Σύμφωνα με όλες τις ενδείξεις, και στα Κορέστια είχαμε τον χορευτικό τρόπο της Πρέσπας. Στην περιοχή του Ξινού Νερού ο «Λυτός» ήταν διαδεδομένος με το όνομα Τζέμο, το οποίο ήταν το θέμα του τραγουδιού της συγκεκριμένης και δημοφιλούς, απ' ότι φαίνεται μελωδίας.

Ο «Συρτός», που προσδιοριζόταν αρκετά συχνά και ως «Ζάρακα», δηλαδή «από το χέρι» και υποδηλώνει τον τρόπο που πιάνονταν οι χορευτές, είναι ο χορός με τον οποίο ανοίγει κάθε γαμήλιο γλέντι στην περιοχή. Υπάρχουν πάρα πολλά τραγούδια που σώζονται μ'αυτό τον ρυθμό, τα οποία έχουν κυρίως ερωτικά θέματα, αλλά και θέματα από τη φύση και τον Μακεδονικό Αγώνα.

Το «Χασάπικο» ή «Ζάραμο» ήταν ο προσδιο¬ρισμός για τους χορούς που χόρευαν οι κάτοικοι πιασμένοι από τους ώμους. Μέσα από την ορολογία της ταξινόμησης των ελληνικών χορών θα λέγαμε ότι ο χορός αυτός ανήκει στο κινητικό σχήμα «Στα τρία», με ρυθμό 2/4, ένα χορευτικό μοτίβο διαδεδομένο σ'όλα τα Βαλκάνια. Στον κάμπο της Φλώρινας χορευόταν συνήθως σε αργό ρυθμό. Πρέπει να σημειωθεί ότι ως «Ζάραμο» ζητιόταν και η μελωδία την οποία σήμερα αποκαλούμε Γκάιντα. Οι πληροφορίες λένε ότι ο χορός αυτός ήταν πολύ διαδεδομένος, ιδιαίτερα στη γρή¬γορη του και με πηδηχτά βήματα μορφή στην περιοχή Αμυνταίου.

0 «Γεροντικός» ή «Στάρσκο» ήταν ο χορός τον οποίο, όπως προκύπτει και από το χαρακτηρισμό του, ήταν αυτός που χόρευαν οι γεροντότεροι. Γι' αυτό τον απλό λόγο είχε αργό ρυθμό και μπορούσε να είναι είτε «Λυτός», είτε «Χασάπικο», ανάλογα με το χωριό. Στα Κορέστια το «Στάρσκο» ήταν συνήθως αργό «Χασάπικο».

Ο «Αλωνιώτικος» αποτελεί μία μελωδία που από το όνομα της φαίνεται ότι προέρχεται από το χωριό Άλωνα, αλλά χορευόταν και στον Ακρίτα, το Κρατερό και τις κοντινές σ'αυτά κοινότητες. Η δομή των βημάτων είναι όπως του Λυτού, προσαρμοσμένη όμως σε δίσημο ρυθμό. Στα Άλωνα παρουσιάζονται και άλλες μελωδίες με το ίδιο κινητικό σχήμα, που χορεύονται είτε στρωτά, είτε πηδηχτά και οι οποίες παίρνουν το όνομα τους από διάφορες οικογένειες, που τις χόρευαν (π.χ. «Τσώτσοτο» από την οικογένεια των Τσώτσων, «Στάμκοτο» από τους Στάμκους). Παράλληλα με τους παραπάνω χορούς, αναφέρονται στα Άλωνα και διάφοροι άλλοι, όπως η «Ομορφούλα» («Λίτσενο») και η «Συμπεθέρα».

Το «Τσετφόρνατα» ή «Στα Τέσσερα» ήταν, σύμφωνα με τις υπάρχουσες πληροφορίες, ένα κινητικό σχήμα, το οποίο είχε διάφορες μελωδίες. Η πιο γνωστή από αυτές τις μελωδίες είχε και τραγούδι, το οποίο αναφερόταν σε μία κοπέλα. 0 χορός «Πουλάκι», που χορεύεται στο Ξινό Νερό, ανήκει κινητικά στον χορό «Στα τέσσερα». 0 χορός αναφέρεται από μουσικούς ως «Μπαμπάρσκατα» που σημαίνει «Καρναβαλίστικος». Έτσι ονομαζόταν η μελωδία που παιζόταν την Πρωτοχρονιά στο Ξινό Νερό, στα πλαίσια των εορτασμών του Δωδεκαημέρου. Το όνομα «Πουλάκι» είναι νεότερη ονομασία. Είναι άγνωστο αν η συγκεκριμένη μελωδία είχε δικό της όνομα. Τέλος, ο χορός «Μακεδονία» χορεύεται και αυτός μ'αυτό το κινητικό σχήμα.

Το «Λέοτο» ή «Γραπτσάρτσε» ήταν μία μελωδία μ'ένα απλό κινητικό σχήμα, στη διάρκεια της οποίας ο χορός πήγαινε προς τα αριστερά. Η πρώτη ονομασία εμφανίζεται στα Κορέστια και η δεύτερη στην Πρέσπα.

Με το όνομα «Ντεβολίτσε» είναι γνωστός ένας χορός που χορευόταν κυρίως από τους γέρους. Ήταν αργός και είχε δύο μουσικά μέρη. Οι κάτοι¬κοι της Πρέσπας θεωρούν ότι ο χορός προέρχεται από τη Β. Ήπειρο και το όνομα του από τον ποταμό Δεβόλι.

Αξιοσημείωτες είναι οι καταγραφές τραγουδιών στα Κορέστια, τα οποία, αν και ανήκουν στο τοπικό φλωρινιώτικο ιδίωμα, μουσικολογικά θα τα κατέτασσε κανείς στην ιδιωματική και ξεχωριστή κατηγορία της «ηπειρωτικής πολυφωνίας». Πρόκειται για ένα πολύ ξεχωριστό και άκρως ενδιαφέρον φαινόμενο.

Οι προσδιορισμοί «Γυναικείος» («Ζένσκοτο») - «Ανδρικός» («Μάσκοτο») χορός, όπως χρησιμοποιούνται στην Πρέσπα και τα Κορέστια, προσδιορίζουν την ομάδα που χόρευε το συγκεκριμένο κινητικό σχήμα. Φαίνεται πως υπήρχαν διάφορες μελωδίες, που κατατάσσονταν σ'αυτή την κατηγορία χορού. Ως γυναικείος ονομαζόταν και ο χορός που χόρευε η μητέρα της νύφης στη διάρκεια της τελετουργίας του γάμου. Οι πληροφορίες λένε ότι στα Κορέστια χορευόταν με οκτώ βήματα ενώ στην Πρέσπα με έξι.

Η «Κόρη Ελένη» («Λένο Μόμε»), τα «Τσουράπια» και ο «Ράϊκος» είναι χοροί που συνδέονται με συγκεκριμένες μελωδίες και είναι πολύ δημοφιλείς στις διάφορες χορευτικές περιστάσεις. Οι χοροί αυτοί δεν ανήκουν στο τοπικό ρεπερτόριο, αλλά έχουν εισαχθεί σε διαφορετικές χρονικές περιόδους και μέσα από διαφορετικές ιστορικές συγκυρίες. 0 πρώτος και ο δεύτερος εμφανίζονται να έχουν λόγια τα οποία δε χρησιμοποιούνται σήμερα.

Από την έρευνα έχουν προκύψει και άλλοι χοροί, είτε σαν κινητικά σχήματα, είτε σαν ιδιαίτερη μελωδία, που χορεύονταν σε διάφορες περιστάσεις και οι οποίοι σήμερα δε διασώζονται. Η «Παϊ-τούσκα» χορευόταν στη Βεύη, στους Λόφους, στην Αγία Παρασκευή, στο Κρατερό και αλλού. Υπάρχουν διάφορες παραλλαγές βημάτων και διάφορες μελωδίες χωρίς να είναι διαπιστωμένο, ποιες από αυτές ήταν οι πιο συνηθισμένες στην περιοχή.

Το «Κάμπα» (η λέξη σημαίνει «στα χαμηλά»,δηλαδή στις χαμηλές νότες της μουσικής κλίμακας) ήταν, σύμφωνα με πληροφορίες παλαιών μουσικών, πολύ αγαπητό στο Αρμενοχώρι και στο Αμμοχώρι. Για τον συγκεκριμένο χορό δεν έχουν αποσαφηνιστεί τα βήματα του ούτε και η ρυθμική του μορφή. Το «Αρβανίτικο Τσάμικο» («Αρνα-ούτσκο Τσάμτσε») ήταν διαδεδομένο στα πεδινά χωριά. Γνωρίζοντας μόνο τη μουσική, μπορούμε να αναφέρουμε ότι περιλάμβανε δύο ρυθμικές μορφές, εκ των οποίων η δεύτερη ήταν τσάμικος.

Το «Μπεράτσε» είναι ο χορός ο οποίος χορεύεται, κυρίως, από τους κατοίκους της Δροσοπηγής και του Φλάμπουρου. 0 χορός αυτός έχει τον ίδιο ρυθμό με τον Λυτό και, ουσιαστικά, τα ίδια βήματα κατά τα 2/3. Το «Μοντρίς» όπως και άλλοι χοροί με το ίδιο κινητικό σχήμα, οι οποίοι είχαν μόνο μουσική ή και τραγούδι ήταν πολύ διαδεδομένοι στα προαναφερθέντα χωριά. Διασώζεται ακόμα το τραγούδι «Εψές με το φεγγάρι» και ο χορός που χορεύει η νύφη και το σόι κατά τη διάρκεια της τελετουργίας του γάμου. 0 «Τζάτζιος», ο «Σουροβάρικος» και άλλοι χοροί συνδέονται με την ζωή και τη δομή της τοπικής κοινωνίας στο Πισοδέρι.

Το «Τικ», το «Κότσαρι», η «Σερανίτσα», η «Λετσίνα», το «Διπάτ», η «Τρυγώνα», το «Σαρίγκους» και το «Ομάλ» είναι οι πιο διαδεδομένοι χοροί των προσφυγικών κοινοτήτων του νομού, των οποίων οι κάτοικοι κατάγονται από διάφορες περιοχές του Πόντου, κυρίως από την περιοχή της Τραπεζούντας, του Καρς και της Ματσούκας. Παράλληλα, έχουν καταγραφεί και κάποιοι άλλοι, όπως το «Φυσερέτκο», ο «Σούσης» ή «Γέμορα» και ο «Μότσονος», οι οποίοι, σύμφωνα με τις πληροφορίες, χορεύονταν σε μεμονωμένες κοινότητες του Πόντου.

Οι κάτοικοι της κοινότητας των Άνω Κλεινών, οι παππούδες των οποίων κατάγονται από την Ανατολική Θράκη, χόρευαν το «Μήλο-Μήλο Κόκκινο», την «Ελένη», τη «Μπελλαραντού» και άλλους χορούς και τραγούδια τα οποία διασώζονται μόνο σε αρχειακές πηγές.

Δυστυχώς, δεν υπάρχουν πληροφορίες σχετικά με τους χορούς και τα τραγούδια των κατοίκων των περιοχών της Μ. Ασίας, οι οποίοι εγκαταστάθηκαν στην περιοχή μετά το 1922. Το ίδιο ισχύει και για τις κοινότητες Εβραίων και Αρμενίων που υπήρχαν στην πόλη της Φλώρινας, όπως και για το μουσουλμανικό στοιχείο της περιοχής, το οποίο έζησε εδώ μέχρι την ανταλλαγή των πληθυσμών.

Ο σημερινός επισκέπτης σ'ένα πανηγύρι του νομού Φλώρινας θα παρατηρήσει ότι αρκετοί από τους παραπάνω χορούς δε χορεύονται πια. Ακόμα περισσότερο, έχουν χαθεί τα περισσότερα τραγούδια, όπως αναφέρονται μέσα από τις διάφορες μαρτυρίες και τις γραπτές πηγές. Η αλλαγή που επέρχεται στον τρόπο που κάθε γενιά αντιλαμβάνεται τη σημασία του χορού και του τραγουδιού, αλλά και η εξέλιξη που σημειώνεται με το πέρασμα του χρόνου, οδηγούν στην εισαγωγή κινητικών σχημάτων, τραγουδιών και μελωδιών τα οποία αναπτύχθηκαν σ'άλλες περιοχές και υπόκεινται σε αισθητικούς και κοινωνικούς νόμους.

Αποτέλεσμα της κατάστασης αυτής είναι η ομογενοποίηση και τυποποίηση του τοπικού χορευτικού ρεπερτορίου και η ολοένα αυξανόμενη απομάκρυνση απ'αυτό που οι άνθρωποι των προηγούμενων γενιών θα χαρακτήριζαν ως φλωρινιώτικο χορό και φλωρινιώτικο χορευτικό ύφος.