Ήθη και έθιμα

Τα περισσότερα δρώμενα της Φλώρινας από τον παραδοσιακό μας πλούτο είναι παρόμοια μ'αυτά του υπόλοιπου ελληνισμού, ενώ κάποια υπάρχουν μόνο στον χώρο μας και είναι χαρακτηριστικά της μακραίωνης παρουσίας μας. Δεν αλλοιώθηκαν, ούτε χάθηκαν, παρότι το γένος μας, και ειδικότερα η περιοχή μας, έπαθε πολλά από κατακτητές. Έτσι, δίπλα στις κοινωνικές εκδηλώσεις, τα πανηγύρια, τις διάφορες γιορτές του χρόνου, υπάρχουν ήθη, έθιμα, παραδόσεις, προλήψεις, δεισιδαιμονίες των αρχαίων προγόνων μας, ίδια όπως τότε και σήμερα, που φανερώνουν τη συνέχεια της ύπαρξης του γένους των Ελλήνων.

Κάλαντα - Φωτιές

Τα μεσάνυχτα μεταξύ 23 και 24 Δεκεμβρίου οι κάτοικοι της Φλώρινας ανάβουν φωτιές. Κάθε γειτονιά έχει τη δική της. Καθένας τη θέλει καλύτερη, γιατί η φωτιά ζεσταίνει «τους τσοπάνους που τούτη τη στιγμή επισκέπτονται τον νεογέννητο Χριστό». Η ανταύγεια τους πρέπει να ζεσταίνει το βρέφος. Τα παιδιά τραγουδούν τα κάλαντα και παίρνουν ως δώρα μανταρίνια, αμύγδαλα, ζαχαρωτά και χριστόψωμα, τα λεγόμενα «κολατσίνα», που οι αρχαίοι τα έλεγαν «εορταστικούς άρτους». Τα δικά μας έχουν ποικίλα σχέδια, όπως πουλιά, σπαθιά, πιστόλες, ζώα κ.λ.π. Τα ίδια δώρα προσφέρουμε και την Πρωτοχρονιά.

Φωτιά άναβαν και οι αρχαίοι μας πρόγονοι την ίδια εποχή (21 Δεκεμβρίου, που είναι η μικρότερη ημέρα), για να φύγουν πιο γρήγορα οι μικρές ημέρες και να έλθουν οι μακρότερες. Ήθελαν, έτσι, ο θεός του ήλιου Απόλλωνας να φέγγει περισσότερο χρόνο και η φωτιά βοηθούσε σ' αυτό.

(Φλώρινα, άναμμα φωτιάς τα μεσάνυχτα μεταξύ 23 και 24 Δεκεμβρίου)

Για τους ίδιους λόγους ανάβουμε φωτιές στη Φλώρινα και την ημέρα του Αη Γιαννιού (24 Ιουνίου), οπότε έχουμε ηλιοστάσιο. «Σήμερα είναι του κλήδονα», που σημαίνει, φήμη, είδηση, αλλά και οιωνός, μαντεία. Κληδών των αρχαίων Ελλήνων είναι η μαντική: «από Κληδόνων φωνών». Πηδούμε επάνω από τη φωτιά για να φύγουν οι ψύλλοι και για να έχουμε υγεία. Στους αρχαίους το άλμα επάνω από τη φωτιά είναι συνέχεια των εορτών του Διονύσου και του Άδωνη.

Στο Αμύνταιο ανάβουν φωτιά της Αγίας Βαρβάρας, ενώ στο Βατοχώρι τις ημέρες που έχουν καρναβάλια και την ονομάζουν «μπουμπούνα». Ίδια φωτιά ανάβουμε στη Φλώρινα και τα Θεοφάνια και πιστεύουμε πως, αν η ημέρα αυτή είναι παγωμένη, η χρονιά θα είναι παραγωγική και όλο υγεία.

Φωτιά ανάβουμε και την Πρωτοχρονιά, ώστε να έλθει γρηγορότερα ο νέος χρόνος, ενώ ντυνόμαστε και καρναβάλια, που τα λέμε μπαμπάρια (από το τουρκικό bar-bar που σημαίνει φωνάζω στεντόρεια). Ένα ζευγάρι ντύνεται νύφη και γαμπρός και γυρίζει σ' όλο τον οικισμό μαζεύοντας διάφορα φαγώσιμα. Αλλού γλεντούν μ' αυτά, αλλού γλεντούν στο πιο φτωχό σπίτι για να μείνουν σ' αυτό όσα περισσέψουν κι αλλού προσφέρουν μέρος αυτών στην εκκλησία. Αλλά και τα Θεοφάνια νέα παιδιά, κατά ομάδες, ντύνονται με την ίδια μεταμφίεση.

Τα καρναβάλια γίνονταν προς τιμή του Διονύσου, θεού της γονιμότητας, της ευθυμίας και της αφθονίας στη ζωή μας. O Διόνυσος γιορτάζεται ως Ελευθερεύς, γι' αυτό στα καρναβάλια επικρατεί η ελευθεροστομία. Οι κάτοικοι στην Υδρούσα Φλώρινας, αλλάζοντας τα ρούχα τους ή φορώντας τα ανάποδα, ντύνονται καρναβάλια, που ονομάζονται έσκινα ή εσκινήρ (τουρκ. = eski = παλιός, αρχαίος, φθαρμένος).

Το μεσημέρι της Πρωτοχρονιάς, όταν κόβεται η βασιλόπιτα, το πρώτο κομμάτι της είναι για το «σπίτι». Είναι προσφορά στο «στοιχειό» του σπιτιού, στο «καλό φίδι» ή στο «καλόγνωμο φίδι», που είναι ο «αγαθός δαίμονας» του σπιτιού, «ο φύλακας του σπιτιού», τον οποίο οι αρχαίοι ονόμαζαν «ο κωφός όφις», ενώ προστάτης του σπιτιού ήταν ο Δίας. Το Πάσχα προσφέρονταν αβγά και μπουγάτσα, σήμερα προσφέρεται τσουρέκι. Το αβγό κλείνει μέσα του τη δύναμη της ζωής και την ανάσταση. Με τη μπουγάτσα ή το τσουρέκι θυμούμαστε τους «εορταστικούς άρτους» των αρχαίων, που τους πρόσφεραν στις μεγάλες γιορτές στη «Μεγάλαρτο» Δύναμη. Σήμερα η προσφορά γίνεται προς τον Χριστό.

Σούρβα - Στόλβα

Την Παραμονή της Πρωτοχρονιάς έχουμε το έθιμο της σούρβας. Έφηβοι ή παιδιά σηκώνουν με σκαμνί τη γριά του σπιτιού τρεις φορές στον αέρα, φωνάζοντας δυνατά: «σούρβα μπάμπω - και του χρόνου». Το έθιμο αποτελεί κατάλοιπο της γυναικοκρατίας.

Το ίδιο γίνεται και τα Θεοφάνια. Τώρα, όμως, σηκώνουμε σε σκαμνί ή με τα χέρια τα μικρά παιδιά τρεις φορές, φωνάζοντας δυνατά, «στόλβη μπάμπω... και του χρόνου». Πρόκειται για τον συμβολισμό του νέου χρόνου. Οι νοικοκυραίοι προσφέρουν φρούτα εποχής και λεφτά. Τα Θεοφάνια παίρνουμε από τις εκκλησίες μας όλες τις εικόνες και τις βαπτίζουμε στ' Αγιασμένα Νερά. Τις κρατούμε σπίτι μέχρι σαράντα ημέρες και τις επιστρέφουμε στην εκκλησία, προσφέροντας χρήματα.

Κάτι ανάλογο συνέβαινε και στην αρχαιότητα. Ήταν τότε η γιορτή «Πλυντήρια», που γινόταν κάθε άνοιξη: στο Άργος της Πελοποννήσου έπλεναν το ξόανο της θεάς Αθηνάς και με την «επιφάνεια» (την εμφάνιση) της θεάς άφηναν να πετάξουν περιστέρια, όπως σήμερα, που συμβολίζουν το Άγιο Πνεύμα.

την φοβούνται τα ζωντανά και, καθώς τα πιάνει πανικός από τον φόβο, φεύγουν και χάνονται. Με τις τηγανίτες και τις παρακλήσεις καλοπιάνουμε την αρκούδα. Στο Πισοδέρι, το πρώτο κομμάτι της βασιλόπιτας προσφέρεται στην αρκούδα: το πηγαίνουν στον «βράχο της αρκούδας», όπου θα το φάει. Η αρκούδα είναι ιερό ζώο της θεάς Άρτεμης, που προστατεύει τις γέννες και λέγεται Άρτεμις Λοχία.

Κτίσιμο σπιτιού

Όταν κτίζουμε σπίτι, σφάζουμε στον θεμέλιο λίθο αρνί άσπρο ή κόκορα κόκκινο, παχουλό και νέο. Τον σφάζει ο ιδιοκτήτης, ή κοντινός συγγενής ή ο πρωτομάστορας. Έπειτα θάβουμε νομίσματα. Όσο πιο μεγάλη είναι η προσφορά, τόσο μακροβιότερο θα είναι το νεόκτιστο. Με το αίμα του σφαχτού στεριώνει περισσότερο το κτίσμα. Το έθιμο είναι πανάρχαιο. Το σφαχτό γίνεται το προστατευτικό στοιχειό, ο φύλακας άγγελος του νέου κτίσματος. Στην αρχαιότητα στοίχειωναν τα σπουδαία κτήρια και με ανθρωποθυσίες. Ο Άγγλος αρχαιολόγος Έβανς ανακάλυψε όρθιο σκελετό στρατιώτη στα θεμέλια των ανακτόρων της Κνωσού, που θάφτηκε εκεί, για να στεριώσει το κτίσμα. Στα νεότερα χρόνια αντίστοιχα παραδείγματα έχουμε για τα γεφύρια της Άρτας, του Πηνειού, του Σπερχειού, στα Άδανα της Μικράς Ασίας, στο Ριζοκάρπασο της Κύπρου κ.ά.

Βάι ντουντουλέ (ή περπερώνη)

Είναι η ομαδική επίκληση και δέηση για να βρέξει. Στην αρχαιότητα παρακαλούσαν τον Όμβριο Δία, ενώ σήμερα τον Χριστό. Ντύνουν με φύλλα καρυδιάς κι αλλού με μπόζια (κουφοξυλιά) ένα αγόρι ή κορίτσι. Ρίχνουν όλοι νερό επάνω του. Οι γέροι υποστηρίζουν ότι έτσι πάντοτε ερχόταν η βροχή.

Αρκούδα

Το πρωί της Πρωτοχρονιάς όλοι μικροί-μεγάλοι, νέοι-γέροι ακόμα και τα αβάπτιστα, πλενόμαστε με τρεχούμενο νερό, γιατί την ημέρα αυτή γέννησε η αρκούδα, η οποία στη συνέχεια πλύθηκε. Έτσι, τα νερά που τρέχουν κουβαλούν τη δύναμη της, που την αποκτούμε εμείς. Σήμερα σε πολλά χωριά της περιοχής κάνουν τηγανίτες (Πολυπόταμος, Άλωνα, Τρίβουνο κλπ.), που τις τρώνε μετά τον εκκλησιασμό, ώστε η αρκούδα να μην κάνει ζημιές στα κτήματα και τα γεννήματα. Γιατί την ημέρα αυτή γεννιέται η αρκούδα κι αν γεννήσει επώδυνα, μουγκρίζει πολύ από τον πόνο,

Ο κέρνος

Οι αρχαίοι πρόσφεραν στους θεούς τα πρωτόλεια τους, δηλαδή τους πρώτους καρπούς της συγκομιδής τους μέσα στον κέρνο, ένα πήλινο κυκλικό ταψί, με πέντε-έξι υποδοχές, όπου έβαζαν μέλι και πάντοτε κηρύθρα, σιτάρι, κριθάρι, ρεβίθια και άλλα είδη. Ακόμη και σήμερα, στη Φλώρινα, «κέρνε» ονομάζουν τα παιχνίδια που παίζονται σε κύκλο με μπίλιες ή κότσια.

Τούτη την πανσπερμία ή παγκαρπία των πρωτολείων την προσφέρουμε και τα ψυχοσάββατα την Πεντηκοστή, μέσα στον κέρνε, ως κόλλυβα. Τέτοια πρωτόλεια είναι της Ιτέας, τον Δεκαπενταύγουστο, που δεν τα ευλογεί ο παπάς, και μοιράζονται σ'όλους για την ψυχή των νεκρών και της Παναγίας, γι' αυτό λέγονται «κόλλυβα της Παναγίας».

Στον ναό του Απόλλωνα κρεμούσαν οι αρχαίοι, ως σύμβολο ευφορίας, καρπούς με άσπρες και κόκκινες κορδέλες. Τους καρπούς κρεμούσε ένα αγόρι, που ζούσαν και οι δύο γονείς του. Σήμερα, την ημέρα της Μεταμόρφωσης του Σωτήρα (6 Αυγούστου) κρεμούμε στεφάνια φτιαγμένα από διάφορα λουλούδια και πηγαίνουμε τα πρώτα σταφύλια στην εκκλησία για την καλή σοδειά.

Δακρυρροούσες υδρίες

Σήμερα, στη Φλώρινα και την περιοχή της, το τρίτο ψυχοσάββατο —παραμονή Πεντηκοστής- και στα σαράντα του νεκρού ή στα τρία χρόνια του, δίνουμε στάμνα, με λίγο νερό μέσα, σε συνομή¬λικο ή παιδικό και επιστήθιο φίλο του μακαρίτη για να πίνει και να τον θυμάται. Είναι τα δάκρυα του πεθαμένου, όπως λέμε, διαδικασία παρόμοια μ'αυτή των αρχαίων, που έβαζαν «δακρυρροούσες υδρίες» για να συγκεντρώνουν τα δάκρυα τους. Η στάμνα είναι στολισμένη με άνθη και εποχιακά φρούτα, ενώ το στόμιό της είναι κλειστό με δέσμη από λουλούδια.

Όλα τα διαβατήρια έθιμα του λαού μας, όπως είναι η γέννηση, η βάπτιση, ο γάμος, ο θάνατος, δηλαδή όσα αναφέρονται στη διάβαση ή μετάβαση από μία κατάσταση σε άλλη, είναι ίδια και ταυτόσημα από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα. Κάθε προσφορά στους θεούς, δηλαδή ταξίματα, αφιερώματα κ.ά., είτε για να εξευμενίσουν (σημερινή παράκληση) είτε για να ευχαριστήσουν (σημερινή δοξολογία) ήταν ίδια τότε και τώρα. Ας μην ξεχνούμε το χαρώνειο νόμισμα που βάζουν στο στόμα του νεκρού, κάτω από τη γλώσσα, ή στο τσεπάκι του γιλέκου, ή στο χέρι του, για να πληρώσει τον χάρο με τη βάρκα που θα μεταφέρει την ψυχή του στον Άδη. Αρχαίο το έθιμο, όπως η μαύρη γραβάτα και το περιβραχιόνιο στους πενθούντες άντρες και το μαύρο ντύσιμο στις γυναίκες για τρία χρόνια. 0 Άδης των δημοτικών μας τραγουδιών δεν διαφέρει καθόλου από τον Ομηρικό Άδη, όπως περιγράφεται στη «Νέκυια» της Οδύσσειας.

Γάμοι

Στον τόπο μας, από τη Β' ως τη Δ' Κυριακή των Νηστειών, ελεύθερες κοπέλες πηγαίνουν επισκέπτριες, φιλοξενούμενες σε συγγενικά ή φιλικά σπίτια, σε ξένο χωριό. Γυρίζουν με συνομήλικες στα σπίτια του χωριού, κάνουν νυχτέρια, μαθαίνουν πλέξιμο, μαγείρεμα κ.ά., και πολλές φορές ερωτεύονται ή παντρεύονται με προξενιό, γιατί τις ημέρες αυτές βλέπουν οι ενδιαφερόμενοι τα προσόντα τους.

Ίδιο έθιμο είναι και το «σίρνιτσι», που αρχίζει τρεις εβδομάδες πριν την Κυριακή της Τυροφά-γου, δηλαδή αρχίζει από την Κυριακή του Τελώνη και Φαρισαίου. Τις ημέρες τούτες κάθε νοικοκυρά πρέπει να είναι έτοιμη να δεχτεί επισκέψεις, δηλαδή να κάνει σίρνιτσι, που σημαίνει να κεράσει γλυκό (από την περσική λέξη sirin= γλυκό). Πρέπει να προσφέρει πολλά πράγματα, με επιστέγασμα τον χαλβά, που τρέμοντας δεν πέφτει, γιατί έτσι το έχει το έθιμο. Δεν περιμένεις, ούτε καλείς κανένα, αλλά μπορεί να σου έρθουν χωρίς πρόσκληση ή ειδοποίηση πολλοί και πρέπει να τους ευχαριστήσεις. Κι αν έχεις κόρη, έτσι θα φανεί η αξιοσύνη της, ώστε να τρέξει κάθε προξενήτρα για το καλό της! Στο σίρνιτσι πολλά βλέπονται και ευλογούνται.

Γαμήλια φωτογραφία στο χωριό Ακρίτας, 1930. Σύμφωνα με το έθιμο, οι πεθερές έχουν το στόμα κλειστό με μαντήλα «για να μη μιλούν πολύ»

Άνω Υδρούσα, αναπαράσταση παραδοσιακού γάμου. Το έθιμο της «πογάτσας»

 Τα νούφαρα

Τα νούφαρα βγαίνουν κάθε καλοκαίρι στην επιφάνεια της μικρής λίμνης της Πρέσπας. Τα άσπρα νούφαρα συμβολίζουν τις ψυχές των παιδιών και τα κίτρινα των κοριτσιών, που πνίγηκαν την ημέρα που εξαφανίστηκε, ύστερα από τρομερή θεομηνία και νεροποντή, η ευτυχισμένη Πόλη που υπήρχε στο νησάκι του Αη Αχίλλη, πριν τελειώσουν οι γάμοι του πρίγκιπα-διαδόχου της με μία νεράιδα. Οι αρχαιολόγοι λένε πως η πόλη τούτη ήταν ελληνιστικής εποχής, όταν βασιλιάς της Μακεδονίας ήταν ο Φίλιππος Ε' (200 π.Χ.). Από τότε, οι αδελφές της νεράιδας παρουσιάζονται, συχνά-πυκνά, παντού στον υδάτινο χώρο μας και γίνονται προστάτριες κάθε πηγής ή πηγαδιού, καθώς και σε κάθε βαλτοτόπι ή χείμαρρο. Και όταν ο καιρός είναι φεγγαρόλουστος, νυχτιάτικα, απόκοσμα, ακούς πολλά, βλέπεις περισσότερα. Κι είδαν πολλές φορές οι Πρεσπιώτες τη νεράιδα της Κρίνης (ύψωμα κοντά στην αποβάθρα της γέφυρας του Αη Αχίλλη). Δεν λένε τίποτε οι διαβάτες. Θέλουν να έχουν την υγεία τους. Διαφορετικά, θα γίνουν νεράιδοπαρμένοι, χάνοντας φωνή, ακοή, κ.ά. Γιατί, τότε, ίσως και η νεράιδα να πάθει, ό,τι έπαθε η αδελφή της στα βόρεια, που ζει «απολιθωμένη» στη θέση «Ζέντσκο», εκεί που ενώνεται ο ποταμός Εριγώνας με τον Αξιό, στη θέση Ντεμίρ-Καπού.

Ιερότητα δέντρων

Οι θεοί των αρχαίων Ελλήνων είχαν ένα τουλάχι¬στον δέντρο που το προστάτευαν ή το συμβόλιζαν με κάποια θεότητα. Έτσι, η δρυς ήταν του Δία, η δάφνη και ο φοίνικας του Απόλλωνα, η ελιά της Αθηνάς κ.ά. Σήμερα, στη Φλώρινα πολλοί φυτεύουν δέντρο για το νεογέννητο τέκνο τους. Αν το δέντρο μαραθεί, τότε το παιδί θα αρρωστήσει.

Στην Πρέσπα πιστεύουν πως, όποιος φυτέψει καρυδιά θα πεθάνει, αν η καρυδιά μαραθεί ή φτάσει στο μπόι του. Γι' αυτό πάντοτε καρυδιές φυτεύουν οι γέροι. Τούτο «το δέντρο της ζωής» παίζει σημαντικό ρόλο. Στη δημοτική μας ποίηση και σε καθημερινές εκφράσεις, συχνές είναι οι παρομοιώσεις και ο συμβολισμός του γαμπρού με ψηλό δέντρο, με κυπαρίσσι, με δρυ κ.ά. και της νύφης με μηλιά, νεραντζιά, ροδιά κλπ.

Στην αρχαία μυθολογία οι Δρυάδες και οι Αμαδρυάδες, ήταν οι νύμφες των δέντρων και των δασών και πίστευαν πως αυτός που περιποιείται δέντρο, κάνει πράξη ιερή και λαμβάνει τις ευχαριστίες και τις ευλογίες της Νύμφης αυτού του δέντρου. Αντίθετα, η Νύμφη του δέντρου που κοβόταν δεν πέθαινε, αλλά πήγαινε σ' άλλο δέντρο απ' όπου τιμωρούσε τον καταστροφέα. Γι' αυτό και σήμερα στη Φλώρινα, περιποιούμαστε τα δέντρα και το έχουμε σε κακό να τα κόψουμε.

Στην Πρέσπα έχουμε και τους ζωντανούς αγίους. Οι κάτοικοι ποτέ δεν αγγίζουν ό,τι είναι δικό τους. Ό,τι είναι ιερό, δηλαδή βακούφικο δεν το πειράζουν, γιατί ο άγιος θα τους τιμωρήσει. Τέτοιοι άγιοι είναι ο Αη Νικόλας της Σφήκας, η Αγία Παρασκευή Μικρολίμνης, ο Αη Γιάννης Λαιμού κι ο Αη Γιώργης Ψαράδων. Όσοι ιερόσυλοι πείραξαν ιδιοκτησία των αγίων έχουν τιμωρηθεί.

Μιμαλλόνες

Όταν το 652 π.Χ. βασιλιάς της Φλώρινας ήταν ο Αργαίος Α', οι Ιλλυριοί επιτέθηκαν εναντίον του.Οι δυνάμεις του Αργαίου ήταν λίγες.Αναγκάστηκε να ζητήσει τη βοήθεια των γυναικών της Πρέσπας που, σκιάζοντας τα πρόσωπα τους με κλαδιά και κραυγάζοντας άγρια, νίκησαν τους Ιλλυριούς και τους έτρεψαν σε άτακτη φυγή. Μετά τη νίκη ο Αργαίος ίδρυσε ναό, προς τιμήν του Διονύσου του Ψευδανδρός, και όρισε να ονομάζονται οι πιστές του Μιμαλλόνες, γιατί μιμήθηκαν στην ανδρεία τους άντρες, παραχώρησε δε σ' αυτές το δικαίωμα να φοράνε περικεφαλαίες αντί άλλου καλύμματος. Αργότερα οι κεφαλομαντίλες τους είχαν σχήμα περικεφαλαίας. Σήμερα αυτό το σχήμα κεφαλόδεσμου έχει επιβιώσει στις τοπικές φορεσιές της Πρέσπας.